کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

اصطلاحنامه

تعریف اصطلاحنامه:

بر اساس رهنمود نظام جهانی اطلاعات علمی (یونی سیست) اصطلاحنامه را می توان یا از نظر عملکردش تعریف کرد و یا از لحاظ ساختارش. از نظر عملکرد، اصطلاحنامه وسیله ای برای مهار کردن واژه ها است و در برگرداندن زبان طبیعی مدارک، نمایه سازان یا استفاده کنندگان به زبان مقید نظام استفاده می‌شود. از نظر ساختار، اصطلاحنامه مجموعه لغات مهار شده و پویای یک زمینه خاص از دانش بشری است که از لحاظ معنا و نوع مرتبط اند.


اهداف اصطلاحنامه :

1) نمایاندن ساختار زمینه معینی از دانش چنان‌که هم نمایه‌ساز و هم جست‌وجوگر بتوانند از گستره آن زمینه و ارتباط میان مفاهیم آن با اندیشه‌های مرتبط آگاهی یابند؛

2) ارائه اصطلاحات استاندارد در زمینه‌ای معیّن؛

3) برقراری نظام ارجاعات میان اصطلاحات و رده‌بندی اصطلاحات به‌صورت سلسله مراتبی؛

4) تأکید بر توجه به نوشته‌ها و نیازهای اطلاعاتی استفاده‌کنندگان بالفعل و بالقوه نظام؛

5) تعیین اصطلاحات مجاز و مشخص کردن حدود معانی اصطلاحات به‌منظور ایجاد هماهنگی در نمایه‌سازی؛

 6) ذخیره سازی و بازیابی اطلاعات؛

 7) آوردن مفاهیم جدید واژه ها و قرار دادن این مفاهیم در طرحی مرتبط با مفاهیم موجود؛

8) تغییر واژه ها با توجه به مقتضیات تغییر زمان و

9) قرار دادن یک واژه در همه علوم مرتبط با آن اصطلاح.

ویژگیهای مهم ا صطلاحنامه:

1) متکی بر نوشته ها و نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان بالفعل و بالقوه نظام باشد.

2) سطح شکستگی و خاص شدن اصطلاحات در حد کافی و مورد نیاز باشد.

 3) پیش همآرایی غلط و ارتباط نادرست اصطلاحات در هنگام بازیابی جلوگیری شود.

4) با اعمال کنترل واژگانی : یعنی مهار کردن مترادفها، شبه مترادفها و نظایر آن .

انواع اصطلاحنامه ها:

1) اصطلاحنامه کلان: اصطلاحنامه ای است که واژه ها و مفاهیم بیش از یک حوزه را پوشش می دهد و در حقیقت این اصطلاحنامه ها فقط مفاهیم اصلی آن حوزه را پوشش می دهند.

2) اصطلاحنامه خرد: اصطلاحنامه ای است که به زمینه های موضوعی تخصصی مربوط میشود.

در اصل هیچ یک از این اصطلاحنامه ها کامل نیستند و همه آنها تابع زمان خود هستند.

ساختار و شکل اصطلاحنامه:

ساختار اصطلاحنامه به کنترل مترادفها  توجه دارد: مفهوم کنترل مترادفها این است که همگان بتوانند از اصطلاحنامه استفاده کنند. کنترل مترادفها باید به شناخت استفاده کنندگان از واژگان، به کارنبردن واژه های مبهم، و ایجاد اصطلاحات علمی و فنی مناسب با نیاز استفاده کنندگان منجر می شود و در صورت مبهم بودن اصطلاحات، باید از واژه های کلی تر استفاده کرد و از واژه های منسوخ به واژه های جاری و از واژه های بسیط به واژه های مرکب ارجاع داد.

به‌منظور اجتناب از گسترش بی‌رویه اصطلاحنامه از دو روش عامل‌بندی (تجزیه اصطلاح به عناصر معنایی مجزا) بهره گرفته می‌شود، که یکی عامل‌بندی معنایی و دیگری عامل‌بندی نحوی  است .

 در عامل‌بندی معنایی اصطلاحاتی را که نشان‌دهنده مفهومی پیچیده است می‌توان با استفاده از عناصر ساده‌تر یا عناصر تشکیل‌دهنده تعریف آن، بیان کرد، و هریک از این عناصر را برای بیان مفاهیم مختلف و در ترکیبات دیگر به‌کار برد. مانند: دماسنج، که می‌توان با استفاده از ترکیب سه اصطلاح بیان کرد: دما&  سنجش &ابزارها؛ و حال آنکه عامل‌بندی نحوی، درباب اصطلاحات مرکبی به‌کار می‌رود که از لحاظ شکل به اجزای جداگانه بخش‌پذیر باشند و هر یک را بتوان مستقلاً به‌عنوان یکی از اصطلاحات نمایه‌ای به کار برد. مانند: درختکاری، که به شکل درخت‌ها&  کشت بیان می‌شود.

اصطلاحنامه ها معمولا از نظر شکل به دو کونه هستند:

1) گروهی از واژه ها به صورت منظم در گروهبندی های خاص خود قرار می گیرند که به آن چهریزه ای می گویند ودر هر یک از این گروهها، واژه ها با یکدیگر ارتباط معنایی دارند. مانند عناصر شیمیایی و مشاغل؛ در این قسمت نمایه سازان می توانند جایگاه هر واژه را در بخش های بالاتر ببینند،

 2) فهرست الفبایی اصطلاحات به این ترتیب که هر اصطلاح را به عنوان کلی تر ارجاع می دهند. دراین نظام الفبایی از یک سری علائم و اختصارات استفاده می شود که سهولت کار نمایه سازان و استفاده کنندگان را به دنبال دارد.

دلایل نشانه گذاری در اصطلاحنامه:

 در اصطلاحنامه ها نشانه های خاصی وجود دارد که همراه هر اصطلاح است. این نشانه عدد یا حرف و یا ترکیبی از هر دو  است که استفاده از این نشانه ها در نظام های رایانه ای برای سهولت در جستجوست و مهمترین وظیفه این نشانه ها ارتباط بخش الفبایی به بخش رده ای است. دلایل وجود نشانه ها از این قرارند:

1)برای بیان کوتاهتر زبان،

 2) سهولت در نحوه تحقیق و جستجو،

 3) کنترل اصطلاحات و روابط آن ها برای استفاده در روش های رایانه ای،

 4) امکان تجزیه و تحلیل ریاضی و

 5) ایجاد یکدستی که در نظم روش های رایانه ای مؤثر است.

بیشترین کاربرد اصطلاحنامه ها:

مربوط به مرکزهای اطلاع رسانی و سیستم های  اطلاعاتی مانند کتابخانه ها و وب سایت ها هستند.  

نقش اصطلاحنامه:

1) برای ذخیره و بازیابی اطلاعات کمک فراوانی به کاربران و محققان می کند،

 2) سرعت جستجو و بازیابی را در نظام های یارانه ای بالا می برد.

روابط میان اصطلاحات:

الف) رابطه هم ارزی  که میان اصطلاح پذیرفته‌شده و اصطلاح پذیرفته‌نشده برقرار می‌شود،

ب) رابطه سلسله مراتبی که بیان‌کننده رابطه اعم و اخص میان مفاهیم است که در واقع، اصطلاحنامه‌ها را از واژه‌نامه‌های متداول متمایز می‌کند،

ج) رابطه همبسته که رابطه‌ای است میان دو اصطلاح که نه اعضای یک مجموعه هم‌ارزند و نه می‌توان آنها را در سلسله مراتبی واحد قرار داد، اما چنان به یکدیگر وابستگی معنایی دارند که وجود یکی دیگری را نیز به ذهن متبادر می‌کند.

نمایش روابط اصطلاحنامه‌ای: چهار روش اساسی نمایش اصطلاحات را می‌توان چنین برشمرد:

1)نمایش الفبایی، که در آن، اصطلاحات از نظمی الفبایی پیروی می‌کنند و معمولاً حاوی تمام اصطلاحات پذیرفته‌شده و پذیرفته‌نشده است،

2)نمایش نظام‌یافته، که در آن، اصطلاحات در مجموعه‌ها و گروه‌های هم‌موضوع دسته‌بندی شده و در واقع فهرستی رده‌ای ـ الفبایی را تشکیل می‌دهند.

3)نمایش ماشینی سلسله مراتبی، که طی آن، اصطلاح مرجح در بافت کامل سلسله مراتب با نظم الفبایی مرتب می‌شود.

4)نمایش ترسیمی ، که در آن اصطلاحات نمایه‌ای و روابط متقابل آنها به شکل تصاویر دو بعدی منعکس می‌گردد. کاربرد عمده این روش، نمایش روابط چند سلسله مراتبی است.

بر اساس استاندارد سازمان جهانی استاندارد (ایزو 2788) دو روش در تدوین اصطلاحنامه پیشنهاد شده است:

1. روش قیاسی: در اجرای این روش، اصطلاحات طی مرحله مقدماتیِ نمایه‌سازی از مدارک استخراج و توسط گروهی از متخصصان بررسی می‌گردد. این افراد نخست به تعیین اصطلاحاتی می‌پردازند که نمایشگر عام‌ترین مقوله‌ها هستند و سپس سایر اصطلاحات را بر اساس روابط منطقی میان آنها در این مقوله‌ها جای می‌دهند. به این ترتیب ساخت مقوله‌ها از عام به خاص پیش می‌رود و کنترل واژگان در مرحله‌ای صورت می‌گیرد که مقوله‌ها تعیین شده باشند.

2. روش استقرایی: در این روش، اصطلاحات جدید به محض حضور در مدرک، برای ورود به اصطلاحنامه پذیرفته می‌شوند. کنترل واژگان از آغاز صورت می‌گیرد و هر اصطلاح به محض ورود، عضوی از یک یا چند مقوله عام‌تر تلقی می‌گردد که در مرحله مقدماتی به صورت موقت ایجاد شده است. بنابراین، اصطلاحنامه از خاص به عام پیش می‌رود.

 اصطلاحنامه‌هایی که به شکل خودکار تهیه شده‌اند بر دو گونه‌اند:

1) اصطلاحنامه‌هایی که از طریق پردازش متن پیش از مرحله کاوش به‌وجود می‌آیند، که به‌عنوان اصطلاحنامه درونی تهیه می‌شوند؛

 2) اصطلاحنامه‌هایی که ملزم به محاسبه پیوند و ارتباط اصطلاحات مقدم بر مرحله کاوش نیستند. در این فرایند، واژه‌های مرتبط با مدرک بازیابی‌شده در هنگام جست‌وجو در پایگاه اطلاعاتی، منبع تدوین اصطلاحنامه هستند. به این ترتیب، تنها واژه‌هایی که بارها در اطلاعات بازیابی‌شده ظاهر می‌گردند، برای تهیه اصطلاحنامه درنظر گرفته می‌شوند.

نرم‌افزار مدیریت اصطلاحنامه:

این نرم‌افزار برای پشتیبانی در تهیه و تدوین هوشمندانه اصطلاحنامه طراحی شده است و در موارد ذیل کاربرد دارد:

الف. انتخاب اصطلاحات

ب. ایجاد ساختار اصطلاحنامه

ج. مدیریت نگهداری و استمرار اصطلاحنامه

د. استفاده از نرم‌افزار در کاربرد اصطلاحنامه

اصطلاحنامه و وب:

اصطلاحنامه‌های الکترونیکی بیش از سه دهه عمر دارند. اصطلاحنامه‌ها نقش مهمی در نظامهای ذخیره و بازیابی  اطلاعات دارند. ظهور وب، همراه با توسعه و پیشرفتهای اخیر در کاربرد اصطلاحنامه‌ها به عنوان ابزارهای بازیابی  اطلاعات، باعث " تولد نسل جدیدی " از اصطلاحنامه‌ها بنام اصطلاحنامه های وب محورشده است.  اصطلاحنامه‌های وب محور، راه خود را به محیطهای بازیابی و سازماندهی اطلاعات وب محور باز نموده و در تهیه ابر داده ها، نمایه سازی صفحات، سایتهای وب، پایگاههای داده و موتورهای جستجو استفاده می‌شوند.

بیشتر تولیدکنندگان نرم‌افزار اصطلاحنامه، پتانسیل برنامه‌های وب ـ محور از قبیل HTML, JAVA و XML را برای ساخت، ویرایش و اصلاح اصطلاحنامه‌ها درک نموده اند.

اصطلاحنامه‌های وب ـ محور را بر حسب ساختار و قالب انتشار، می توان بصورتهای زیر مقوله‌بندی کرد: 1) اصطلاحنامه‌های با قالب ساده و متن ایستا مثل اصطلاحنامه‌           ASFA
2) اصطلاحنامه‌های با قالب HTML ایستا یعنی بدون استفاده کارآمد از فراپیوندها مثل اصطلاحنامه‌ Info term،

 3) اصطلاحنامه‌های با قالب HTML پویا؛ یعنی با فراپیوندهای کاملاً پیمایشی مثل اصطلاحنامه Mesh 4) اصطلاحنامه‌های با رابطه‌ای بصری و گرافیکی پیشرفته مثل اصطلاحنامه بصری طرح پلامب و

5) اصطلاحنامه‌های با قالب XML مثل فرا واژه‌نامه مجازی.
اصطلاحنامه‌های وب ـ محور را می‌توان به دو نوع کلی دیگر نیز تقسیم کرد:

1)بر حسب عملکرد و استفاده اصطلاحنامه‌های مستقل که بخشی از یک نظام اطلاعاتی را تشکیل نمی‌دهند (مثل ASIS ، اصطلاحنامه علوم اطلاع‌رسانی و کتابداری آمریکا) و

2)اصطلاحنامه‌های کاملاً یکپارچه شده با پایگاههای اطلاعاتی یا نظامهای بازیابی اطلاعات مثل: اصطلاحنامه اریک.

اصطلاحنامه و موتورهای جستجو:

ابزارهایی که دسترسی به منابع تمام متن را تسهیل می‌کنند، براساس توجه آنها به معناشناسی، بررسی می شوند. نظامهای بولی ( تطبیقی و آمار) و نظامهای هوشمند از این جمله‌اند.

نظامهای بولی  تطبیقی: هیچ توجهی به معناشناسی ندارند. اصطلاحات جستجو باید عیناً در مدارک آمده باشند تا بازیابی شوند. به علاوه، اگر اصطلاحی به هر نحو در جایی از مدرک آمده و هیچ ارتباط موضوعی و معنایی با موضوع و مفهوم مورد جستجوی کاربر نیز نداشته باشد، در نظام بولی بازیابی می‌شود.

نظامهای بولی آمار: بر اطلاعات آماری متکی است؛ از قبیل هم وقوعی واژه‌ها در مدرک و... . این نظامهای بولی آمار نشان داده‌اند که عملکرد بازیابی یکسان دارند.
نظامهای هوشمند: نظامهای بازیابی هوشمند، اطلاعات آماری و معنایی، به علاوه مجموعه کاملی از فنون زبانشناختی پیچیده را به منظور بازیابی نتایج بسیار مفید با هم تلفیق می‌سازند. در این نوع نظامها متن تجزیه و تحلیل می‌شود و اغلب برای ابهام‌زدایی از معنای اصطلاحات، ابزارهایی وجود دارد. همچنین، عبارتها و واژه‌های منفرد کنترل می‌شوند.  این نظامهای هوشمند قادرند معنای نحوی یا ساختاری را تعیین کنند. این قابلیت به این نظامها اجازه می‌دهد مفهومی را که در قالب واژه‌هایی بیان شده که در لغت‌نامه وجود ندارد، بازیابی کنند.    

اصطلاحنامه‌ها و دروازه‌های اطلاعاتی موضوع:

 دروازه‌های اطلاعاتی مجموعه خدمات اینترنت ـ محور است که کشف منابع نظام‌مند را پشتیبانی می‌کند. دروازه‌های اطلاعاتی پیوندهای بین منابعی (مدارک، اشیا یا خدمات) را که به طور عمده از طریق اینترنت دسترس‌پذیر می‌باشد فراهم می‌سازد. دروازه‌های موضوعی، اصطلاحنامه‌ها را برای نمایه‌سازی صفحات وب به طور خودکار یا دستی به کار می‌گیرند و دسترسی موضوعی ساخت یافته و پایدار را برای مرور و جستجوی صفحات وب فراهم می‌کنند.

مقایسه اصطلاحنامه اصفا و اریک:

به لحاظ علائم و اختصارات بکار رفته در اصفا و اریک:

برای سهولت بهره گیری ازاصفا اصطلاحات دراشکال زیرتدوین شده است:

ساختار رده ای -نمایه الفبایی- نمایه سلسله مراتبی-نمایه گردشی-نموداردرختی

اعم= اصطلاح اعم(عامتر) مانند: آموزش پناهندگان  اعم: آموزش گروههای خاص

اخص= اصطلاخ اخص(خاصتر) مانند: آموزش دانشگاهی  اخص: دوره دکترا

مرتبط= اصطلاح مرتبط (وابسته) مانند: دوره پهلوی  مرتبط: کشف حجاب

بجای = بکاربرید بجای. این کلمه قبل از غیر توصیفگر آمده، نامرجح بودن اصطلاح را نشان می دهد.

بک = بکاربرید. غیر توصیفگر را به توصیفگر ارجاع می دهد.

*= در ساختار رده ای و قبل از هر توصیفگر می آید و نشان دهنده مرتبط بودن اصطلاح با اصطلاح بالایی جلو رفته است.

. = در ساختار رده ای و نمایه سلسله مراتبی قبل از هر توصیفگر می آید و نشان دهنده اخص بودن اصطلاح نسبت به اصطلاح بالایی جلو رفته است.

/ = ممیز در هر کد نشان می دهد که اصطلاح با اصطلاح پیشین رابطه دارد.

- = خط تیره در هر کد نشان می دهد که اصطلاح با اصطلاح پیشین رابطه اعم -  اخص دارد.

+ = وجود آن در برابر هر توصیفگر نشان دهنده آن است که این اصطلاح در نمایه الفبایی یاددشت دامنه دارد.

[  ] = کروشه نشانگر این است که شماره هایی که مقابل اصطلاح در کروشه آمده نشان می دهد که این اصطلاح در حوزه های دیگر با شماره های قید شده به کار رفته است.

علائم بکار رفته در اصطلاحنامه اریک بدین صورت است:

SN (scope Note) = یادداشت دامنه

UF (used for) = بکار ببرید

NT (Narrow Term) = اصطلاح اخص بکار برده می شود.

BT (Broader Term) = اصطلاح اعم بکار برده می شود.

RT (Related Term) = اصطلاح وابسته

اصطلاحنامه اریک رده بندی هم می دهد و تمام توصیفگرها نمایش الفبایی دارند و تورفتگی و بیرون آمدگی اش بصورت سلسله مراتبی است ولی اصطلاحنامه اصفا رده بندی نمی دهد.

به لحاظ کدهای ارائه شده دراصطلاحنامه اصفا و اریک:

دراصطلاحنامه اصفا به هرتوصیفگر یک کد تخصصی یافته است که ترکیبی ازاعداد وحروف اند وبا ممیز و خط تیره ازهم جدا می شوند.اعداد که از01تا99 قابل گسترش هستند وبه طور خودکار توسط کامپیوتر مرتب می شوند،ترتیب اصطلاحات را نسبت به اصطلاحات قبلی وبعدی نشان می دهند.وحروف که نشان دهنده حوزه کاربرد اصطلاح اند، ازدوحرف اول نام رده اخذ شده اند مانند:

آموزش وپرورش = آم          ادبیات = اد       

اما اصطلاحنامه اریک کد سازمان و موضوعی توصیفگر می دهد:

CUE = کدی که در سازمان اریک به هر سند می دهد.

GC = کد موضوعی توصیفگر

  • - کد سند را در سازمان های دیگر ارائه می دهد.
  • - بالای GC تاریخ اضافه شدن اصطلاح را می دهد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ارائه دهنده: مینا رفعتی

+ گروه کتابداری ارشد ; ٢:٠٤ ‎ب.ظ ; ٢٤ آبان ۱۳۸٩
comment نظرات ()