کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

رده بندی دهدهی دیویی

 

زندگینامه

       ملویل دیویی، ازپیشگامان کتابداری آمریکا، مبتکر نظام رده بندی دهدهی دیویی، در سال 1851 در نیویورک متولد شد. و تحصیلات مقدماتی خودرا در زادگاهش به پایان رساند. در سن 17سالگی به اخذ گواهینامه معلمی نائل آمد و مدت کوتاهی را به تدریس پرداخت. در سال 1870 وارد کالج امهرست شد و در آغاز سال سوم تحصیل خود در کتابخانه کالج به کار پرداخت. پس ازفراغت از تحصیل درسال 1874، نیزکار خود را نخست به عنوان کمک کتابدار و پس به عنوان کتابدار در آنجا ادامه داد.

      ملویل دیویی از همان آغازکارش در کالج امهرست متوجه نیازبه شکل مناسبتری ازسازماندهی شد. چرا که رده بندی کتابخانه ها درآن زمان بر اساس قطع و اندازه کتابها بوده است واین معیار مناسبی برای طبقه بندی کتابها نبود. پس دیویی تصمیم به بررسی کتابخانه های موجود در ایالت نیویورک و ناحیه نیوانگلند گرفت او در این بررسی به ناکارآمدی سازماندهی کتابخانه ها و همچنین اتلاف  وقت و پول و دوباره کاریهای مداوم پی برد. ازآن پس دیویی تصمیم به طراحی نظام و رده بندی مناسبی برای کتابخانه ها گرفت. سرانجام پیش از سن 22 سالگی در حالی که هنوز مشغول تحصیل در کالج بود، پیشنویس طرح رده بندی دهدهی دیویی را آماده کرد. او این طرح را ابتدا در کتابخانه کالج امهرست مورد استفاده قرار داد.

      ویرایش اول طرح رده بندی دیویی با عنوان طرح رده بندی نمایه موضوعی برای فهرست نویسی و تنظیم کتابها و جزوات در کتابخانه در 44 صفحه بدون ذکر نام مولف شامل12 صفحه فرانما، 18 صفحه نمایه موضوعی، همراه با دیباچه کوتاه حاوی اصول رده بندی در سال 1876 منتشر شد. دیویی در این سال همچنین چند بنیاد مهم کتابداری را تشکیل داد. او بانی اصلی همایش کتابداران در فیلادلفیا بود، که به تاسیس انجمن کتابداران ایالات متحده امریکا انجامید . او همچنین اقداماتی در جهت استاندارد کردن لوازم و تجهیزات کتابخانه و روشهای کتابخانه ای انجام داد.

      دیویی در سال 1883 به عنوان کتابدار کالج کلمبیا برگزیده شد. در سال 1884 اقدام به تاسیس نخستین مدرسه کتابداری دنیای نوین کرد و این درحالی بود که هیئت امنای کالج با نظر دیویی مبنی بر ضرورت تاسیس این کتابخانه کاملا مخالف بودند ولی با پیگیریهای مجدانه دیویی سرانجام در سال 1887 این مدرسه رسما افتتاح شد.

دیویی در سالهای خدمتش در کالج کلمبیا اقدامات مهم و سازنده ای در جهت پیشرفت حرفه کتابداری در آمریکا انجام داد. ولی بعضی از اقدامات او در کالج کلمبیا، زمینه استعفایش را فراهم کرد. بعد از ان دیویی مدرسه خود را به آلبانی نیویورک منتقل کرد و این مدرسه به نام مدرسه کتابداری ایالت نبوبورک مشهور گردید

      در سال 1905 درناحیه کیک پلاسید، در باشگاهی که قبلا به منظور انجام مطالعات علمی و پژوهشی تاسیس کرده بود نقل مکان کرد. وی تمام هم و غم خود را متوجه توسعه و گسترش این باشگاه کرد و بقیه عمرش را در آنجا گذرانید. سرانجام در سال 1931 بر اثر عارضه خونریزی مغزی در گذشت.

      دیویی در زمان حیاتش دوازده ویرایش از ردهبندی خود را منتشر کرد و در واپسین روزهای عمرش نیز در تدارک ویرایش سیزده بود. دیویی علاوه بر انتشار ویرایشهای مختلف رده بندی و نگارش مقالات گوناگون دو اثر مهم دیگر نیز بر جا گذاشت، که عبارتند از قواعد فهرستهای رده ای مورد استفاده در کتابخانه کالج کلمبیا و قواعد فهرست برگه ای مدرسه کتابداری.  

 

طرح رده بندی دیویی

       از نظر دیویی، دانش به عنوان واحد کلی تلقی می شود و به نه رده اصلی تقسیم می گردد و طرح رده بندی وی به استثنای رده آثار کلی که با 000 مشخص، فقط نه رده اصلی دارد. فلسفه 100، دین 200، علوم اجتماعی 300، زبان 400، علوم 500، فنون 600، هنر 700، ادبیات 800، تاریخ و جغرافیا 900.

        دیویی هر رده را به ده رده فرعی و مجددا به ده رده فرعی تر و سپس به صورت اعشاری به ده رده فرعی تر دیگر و الی آخر تقسیم می کند. این تقسیمات تا انجا ادامه دارد که گسترش دانش بشری در هر زمینه ایجاب می کند. مثلا رده 600، فنون_ 630، کشاورزی و فنون وابسته_ 636، دامپروری_  7/636، سگها. البته در تاریخچه رده بندی کتابخانه ای نظم دهدهی با رده بندی ملویل دیویی آغاز نمی شود و او خود نیز هرگز چنین ادعایی نداشته است.

 

 

 

 

نشانه ها

     دیویی به این واقعیت پی برد که وقتی ارقام عربی به صورت تقسیمات دهدهی برای شناسایی محتوا و شکل اثر به کار رود گسترش نامحدود یک رده و نمایش سلسله مراتب موضوعات وابسته امکان پذیر خواهد بود. گفتنی است که او برای این ویژگی رده بندی خود از ویلیام توری هریس و یاکوب شوارتز تاثیر پذیرفته است. البته این احتمال هم وجود دارد که ملویل دیویی خود مبتکر طرح نشانه گذاری خویش باشد. 

      تقسیمات رده های اصلی و فرعی در واقع بیشتر بر مبنای رشته های دانش و نه موضوع صورت گرفته است و از این رو در این طرح ممکن است تقسیمات فرعی مشابهی را در بیش از یک رده اصلی داشته باشیم.

      در واقع دیویی نه رده اصلی رده بندی خود را به عنوان طرحی برای تنظیم مجموعه نه کتابخانه تخصصی تلقی می کرد. در نتیجه کل طرح را می توان حاصل پیوند نه رده بندی تخصصی دانست.

      رده بندی دیویی در سطح کلی عکس مقولات بیکن و در سطح متوسط بر اساس مفاهیم قرن 19 است. اما در سطح خاص به علت رشد پیوسته آن بر اساس انتشارات جاری، معمولا از نظریهای علمی و آموزشی معاصر پیروی میکند.

         در این طرح ساده ترین نماد ممکن، یعنی ارقام عربی برای نشانه به کار رفته که قابل فهم ترین روش بیان نظم است. این نشانه می تواند تا بی نهایت گسترش یابد، بدون آن که وضع موضوعاتی که قبلا رده بندی شده اند را مختل سازد.

 

تمهیدات یادسپاری

     یکی از ویژگی‌های بارز نشانه رده‌بندی دیویی خصوصیت یادسپاری آن است. در واقع، کاربرد یادیارهای متعدد در تقسیمات فرعی گوناگون در سراسر طرح رده‌بندی دیویی از ویژگی‌های این طرح محسوب می‌شود. به عبارت دیگر، در این رده‌بندی مفاهیم یکسان در رده‌های مختلف با شماره‌های یکسان نشان داده می‌شود. برای نمونه، هرجا که تقسیمات جغرافیایی به‌کار می‌رود انگاره منظم و آشنای ارقام مشاهده می‌گردد. به‌طور مثال، فرانسه با نشانه 4 مشخص شده است. این رقم در شماره‌های مربوط به این کشور پیوسته تکرار می‌شود؛ مانند 944 تاریخ فرانسه؛ 4/914 جغرافیای فرانسه؛ 440 زبان فرانسوی؛ 4/554 زمین‌شناسی فرانسه؛ 194 فلسفه فرانسوی؛ و 074 روزنامه‌های فرانسه. همچنین در رده ادبیات، رقم 1 مبیّن شکل ادبی شعر است، از این رو، 811 به شعر امریکایی، 821 به شعر انگلیسی، 831 به شعر آلمانی، و 841 به شعر فرانسوی اختصاص یافته است. این ویژگی به خواننده کمک می‌کند تا شماره‌های رده‌بندی را تشخیص دهد و آنها را به‌آسانی به خاطر سپارد.

ساختار سلسله مراتبی

      در این رده‌بندی، هم موضوع و هم نشانه، ساختاری سلسله مراتبی دارند؛ به‌طوری‌که آنچه در مورد موضوعی معیّن صادق باشد، بر اجزای آن نیز صدق می‌کند. در واقع، با تقسیم رده‌های اصلی به رده‌های فرعی و فرعی‌تر و ایجاد سطوح مختلف تقسیم، هر سطح تقسیم که به تبع از نظام نشانه‌ای به‌صورت دهدهی تقسیم‌بندی می‌شود، تابع سطح مافوق خود محسوب می‌گردد. به این ترتیب، ساختار سلسله مراتبی منطقی و ساده‌ای شکل می‌گیرد که از کل به جزء ادامه می‌یابد. به عبارت دیگر، طرح دیویی نمودار جهان دانش را در نظامی سلسله مراتبی، از کلی‌ترین موضوع‌های تا جزئی‌ترین آنها، ترسیم می‌کند.

 

 

 ویژگی چهریزه‌ای و ترکیبی

       این رده بندی در ابتدا نظامی صرفا شمارشی محسوب می شد و همه موضوعات ممکن در فرانما ذکر می گردید، اما با ارائه جدول تقسیمات فرعی در ویرایش دوم و نیز امکان ارائه موضوعات و شماره های جدید این رده بندی را به رده بندی چهریزه ای و تحلیلی ترکیبی تبدیل کرد. بر اساس اصل شماره سازی در رده بندی دیویی تقسیم بندی یک شماره اصلی بر اساس تقسیمات شماره های دیگر امکان پذیر می گردد و بدین ترتیب ضمن اجتناب از حجیم تر شدن فرانما برخی از جنبه های مشترک میان موضوع ها با وابستگی میان آنها نشان داده می شود.

       این خصوصیت مهم رده بندی دیویی بعدها هسته اصلی توسعه رده بندی های چهریزه ای را تشکیل داد. در سالهای اخیر تلاشهای مجدانه ای به عمل آمده تا رده بندی از نظامی شمارشی به نظام تحلیلی ترکیبی بدل شود. البته لازم به ذکر است استفاده بیشتر از چهریزه نماها و ترکیبات نشانه ای کاربرد این رده بندی را آسان کرده است و امکانات بیشتری را برای بازیابی ماشینی اطلاعات فراهم کرده است.

       به دنبال جدول تقسیمات فرعی استاندارد که از ویرایش دوم کاربرد پیدا کرده بود، در ویرایش هفدهم جدول تقسیمات جغرافیایی (جدول 2) به وجود آمد و سپس در ویرایش هجدهم پنج جدول کمکی دیگر به آن افزوده شد. این جدولها عبارت بودند از جدول تقسیمات فرعی ادبیات (جدول 3) جدول تقسیمات فرعی زبانها (جدول 4) جدول گروه های نژادی، قومی و ملی (جدول 5) که برای نشان دادن ارتباط موضوع با این گروه ها منظور شده بود. جدول زبانها که (جدول 6) که برای نشان دادن زبان یک اثر تدوین گردید و جدول اشخاص (جدول 7) که برای بیان خصوصیات گوناگون گروه های اشخاص در نظر گرفته شده بود.

      افزایش این جدولها همراه با ارائه دستورالعملهای شماره سازی بیشتر راه را برای تبدیل این رده بندی به نظام چهریزه ای هموار کرد و این گامی بزرگ به منظور تقویت طبیعت تحلیلی- ترکیبی و توان رده بندی دیویی برای رده بندی موضوعات چند جنبه ای محسوب می شود.  

 

 نمایه نسبی

       در این رده بندی نمایه نسبی مشروح و مفصل جهت استفاده راحت تر و بهتر طراحی شده است، که تنظیم آن الفبایی و کلمه به کلمه است. دلیل این نام گذاری (نمایه نسبی) نقش نمایه در نسبت دادن موضوع ها به رشته ها است. نمایه نسبی این رده بندی که در ویرایش بیست و یکم به 899 صفحه افزایش یافته است، نخستین نمونه از این نوع محسوب می شود که برای یک طرح رده بندی کتابخانه ای به کار می رود. دیویی خود این این نمایه را برجسته ترین ویژگی طرح رده بندی می دانست و از آن به عنوان بزرگترین خدمت خود در زمینه رده بندی مجموعه کتابخانه یاد می کند.  

 

روزآمد سازی

      بقای هر نظام رده بندی در وهله اول در گرو همگامی کامل آن با پیشرفتهای علمی و هماهنگی آن با نیازهای استفاده کنندگان آن است. ویرایشهای رده بندی دیویی هم از این امر مستثنی نیست و تقریبا هر 7 تا 10 سال یک بار ویرایش جدیدی از رده بندی دیویی انتشار می یابد و تغیرات ما بین ویرایشها در نشریه رده بندی دهدهی دیویی، یادداشتها و تغیرات منعکس می شود.

      تجدید نظر در این رده بندی به سه روش انجام می شود. روش کامل، روش گسترشی و روش عادی. روش تجدید نظر کامل هنگامی صورت می گیرد که ساختار اصلی یک رشته چنان منسوخ شده باشد که دیگر با اطلاعات جاری سازگار نباشد. در تجدید نظر گسترشی طرح اصلی فرانما برای تقسیمات یک شماره حفظ می شود ولی پاره ای یا بسیاری از تقسیمات فرعی، مورد تجدید نظر قرارمی گیرد و برای موضوعات جدید گسترشهایی به عمل می آید. در تجدید نظر عادی، درج موضوعات جدید، تجدید سازمان موضوعاتی که نا بجا قرار گرفته اند، روزآمد کردن و تصحیح واژگان در طرح و نمایه در شمار این تجدید نظر قرار می گیرد.

   جامعیت  

      یکی دیگر از ویژگیهای رده بندی دیویی که باعث شد این رده بندی به عنوان رده بندی جهانی مورد استفاده قرار گیرد این است که از براورده کردن نیاز کشورهای دیگر هم در جهت تفصیل و هم از لحاظ نظم غافل نبوده و همواره حساسیت نسبت به مسائل فرهنگی و اجتماعی سایر ممالک کارایی جهانی رده بندی را افزایش می دهد.

 

 ویرایش الکترونیکی

       انتشار نخستین ویرایش الکترونیکی به صورت صفحه فشرده نوری بر اساس ویرایش بیستم آن در ژانویه 1993 و سپس انتشار دومین ویرایش الکترونیکی در 1994 دستاورد بزرگی برای این رده بندی محسوب می شود. نسخه الکترونیکی با برخورداری از امکانات جدید تسهیلات بیشتری برای کاربرد رده بندی در اختیار استفاده کننده قرار می دهد و مشکلات شماره سازی را به کمک تمهیدات گوناگون تبیین میکند.


دیویی تحت وب

      نظام  رده بندی دیویی در سازماندهی صفحات بسیاری ازسایتها بکار برده شده است. کتابخانه ها به منظور رشد دسترسی به منابع اینترنتی و آوردن موضوعات مرتبط در کنار هم و کمک به کتابداران در رشد مجموعه خود از نظام های رده بندی گوناگونی جهت دسترسی به منابع اینترنتی استفاده می کنند. این امر به کاربران در مرور سایتها با موضوعی خاص، جستجوی سایتها با موضوعات عام تر و خاص تر و مرور محتوی سایتها کمک می کند. رده بندی ابزاری است جهت دستیابی موضوعی به اطلاعات در محیط شبکه ای. تلاش های بسیاری از کتابداران و مسؤلین امر در به کاربردن طرح های رده بندی نتایج موفقیت آمیز به دنبال داشته است. به عنوان مثال بکارگیری طرح رده بندی دیویی در معرفی منابع اینترنتی در سایت سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، پیامدهای ارزشمندی را بنا به اظهارات کاربران سایت این سازمان دربر داشته است از جمله: بازیابی منابع مرتبط موضوعی بدون نیاز مراجعه به قفسه های کتاب در محیطی مجازی، دسترسی راحت و آسان به بستری مناسب از سایتهای موضوعی برای کاربرانی که از مهارتهای بالای جستجو در اینترنت برخوردار نیستند، امکان دستیابی مراجعان به سایتهای موضوعی اعم تر واخص تر، پیروی ازساختاری سلسله مراتبی و ایجاد انسجام فکری(از لحاظ موضوعی) در ذهن کاربر هنگام جستجو.

      نظام رده بندی دیویی در حال حاظر در بیش از 200000 هزار کتابخانه و در 135 کشور جهان به کار می رود. و طرح این رده بندی به بیش از سی زبان زنده دنیا ترجمه شده است. از مجموع 108کتابشناسی ملی که در سال 1996 مورد بررسی قرار گرفته، 55 کتابشناسی، یعنی نزدیک به 60 درصد آنها بر اساس رده بندی دیویی تنظیم شده است. به طور خاص در ایالت متحده آمریکا، رده بندی دیویی، در 95 درصد کتابخانه های عمومی، 25 درصد کتابخانه های دانشگاهی و 20درصد کتابخانه های تخصصی استفاده می شود. در ایران در اکثر کتابخانه های عمومی و آموزشگاهی از این رده بندی استفاده می شود.

زهرا مکی‌زاده

+ گروه کتابداری ارشد ; ٩:۳۱ ‎ب.ظ ; ٢ آذر ۱۳۸٩
comment نظرات ()