کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

نمایه سازی کوئیک ,کووک

بسم الله الرحمن الرحیم

 

ذخیره و بازیابی اطلاعات

موضوع :نمایه کوئیک ٬نمایه کووک

 استاد: خانم دکتر وزیر پور کشمیری

دانشجو: فرشته بیانلو

پائیز 1389

 

 

 

 

فرآیند نمایه سازی

فرآیند ساختن نمایه را می توان در دو بخش عمده مورد مطالعه قرار داد: توصیف خود مدرک( نمایه سازی توصیفی ) و  توصیف محتوای مدرک ( نمایه ساری تحلیلی )

1- هرگاه نمایه سازی مجموعه ای از مدارک  مورد نظر  باشد  در نخستین  گام از فرآیند نمایه سازی باید مدرک کتابشناختی توصیف شود.برای  توصیف مدرک ٬ازراهنماهایکتابنامهنویسیو ... می توان استفاده کرد.

2- توصیف محتوای مدرک بسیار مشکل تر از خود سند است. برای توصیف محتوای مدرک دو رهیافت کلی وجود دارد:

الف: نمایه سازی واژه ای

ب: نمایه ساری مفهومی

 

نمایه‌سازی واژه‌ای
در این نوع نمایه بر اساس سیاست‌گذاری‌های اولیه واژه‌هایی از تمام یا بخشی از متن انتخاب و  موضوع مدرک تلقی می‌شود .واژه‌ها می‌توانند از جای‌جای متن (عنوان یا چکیده و یا سراسر متن) استخراج شوند. این نوع نمایه‌سازی را که در آن واژگان نمایه از متن مدارک استخراجمی‌شود، "نمایه‌سازی استخراجی(اشتقاقی)
می‌گویند.
در مقابل، شیوه‌ای را که در آن  نمایه‌ساز پس از  مطالعه  مدرک و درک مفاهیم آن، خود واژه‌هایی را به‌عنوان موضوع به مدرک منتسب می‌کند، "نمایه‌سازی انتسابی"گویند.


 عده‌ای معتقدند نمایه‌های واژه‌ای چیزی جز واژه‌نما یا کشاف نیستند و فقط محل آمدن واژه در متن را نشان می‌دهند  ، نه موضوع متن را، اما به‌دلیل راحتی تهیه این نوع نمایه‌ها و امکان استفاده  از رایانه در تهیه آنها، این نمایه‌ها ــ مخصوصآ نمایه‌های واژه‌ایِ عنوان ــ با استقبال زیاد مواجه شده است. روال اصلی کار  در تهیه نمایه‌های  واژه‌ای  عنوان، گردش دادن واژه‌های عنوان به گونه‌ای است که هر بار یکی از  واژه‌ها  در  محل الفبایی  مناسب ، مدخل  قرار  می‌گیرد . از  این  نظر  به این نمایه‌ها،"نمایه‌های گردان همگفتهمی‌شود. پیش‌فرضتهیهایننوعنمایه‌هاایناستکهعنوانبیانگرموضوعمتناست

نمایه‌سازی مفهومی

نمایه‌سازی مفهومی فرایندی پیچیده است و تشریح آن به سادگی میسر نیست . شیوه‌ای  که توسط  انسان  به‌ کار گرفته می‌شود تا موضوعات، ویژگی‌ها، معانی، و یا کاربردهای  ممکن متون زبانی، تصاویر، و سایر انواع پیام‌ها را درک کند و بشناسد ، ریشه در فرایند شناختیِ  ذهن  و  فکر انسان  دارد . این فرایند به خوبی  شناخته نشده و در عرصه‌هایی چون روان‌شناسی شناخت، علوم‌شناختی، و هوش مصنوعی  موضوعی مهم به حساب می‌آید .  همین اندازه می‌دانیم که  این فرایند حداقل از دو مرحله تشکیل شده، شناخت موضوع و ویژگی‌های آن ،  و توصیف آنها در قالب  واژگانی  مناسببرای بازیابی

 

 

 

 

زبان های نمایه سازی

زبان نمایه سازی زبانی است که برای توصیف موضوع یا سایر وی‍ژگیهای مدارک به کار برده می شود  این زبانها درمتون مختلف به دو یا سه گروه تقسیم شده اند .

نمایه سازی به زبان آزاد

نمایه سازی به زبان طبیعی

نمایه سازی کنترل شده

نمایه سازی به زبان آزاد

در این زبان محدودیتی از نظر نوع واژه ها وجود ندارد . هر واژه یا اصطلاح می تواند بدون قید وشرط از زبان طبیعی گرفته شود.   نمایه ساز از توصیفگرهایی که خود مناسب می داند برای توصیف مفاهیم موجود در مدارک استفاده می کند خواه این توصیفگرها در متن آمده باشد یا نه. البته اصل انتخاب توصیفگر اخص و اصل وحدت در نمایه سازی باید در این زمینه مورد توجه قرار گیرد. منظور از اصل وحدت آن است که در نمایه سازی به زبان آزاد باید تدابیری اندیشیده شود که از پراکندگی یک مفهوم ذیل توصیفگرهای متعدد اجتناب شود. این کار در واقع اعمال نوعی کنترل واژگانی است که در جریان کار و توسط نمایه ساز بدون استفاده از اصطلاحنامه انجام می شود.

 

 

نمایه سازی به زبان طبیعی

در این نظام از واژه های بکار رفته در خود مدرک به عنوان توصیفگر استفاده میشود . یعنی مفاهیم استخراج شده فقط با استفاده از واژهای بکار رفته در متن به توصیفگر تبدیل میشوند .

این نوع نمایه سازی را میتوان از مصادیق نمایه سازی به زبان آزاد هم تلقی کرد . بنابراین اصول پیش گفته در مورد نمایه سازی به زبان آزاد در اینجا هم کاربرد دارد ، مگر هدف ، تهیه نمایه های واژه ای باشد . نمایه های کوئیک ، کووک و جایگشتی از عنواع نمایه های واژه ای به زبان طبیعی هستند . 

نمایه کوئیک یا درون بافتی

Key word in context

در این نوع نمایه ، تمام کلمات موجود در عنوان مدرک با سیاهه ای از واژه های بازدارنده که در اختیار است مطابقت داده میشود . سپس کلماتی که در این سیاهه وجود ندارند به عنوان کلید واژه انتخاب میشوند از کلید واژه ها به عنوان مدخل استفاده میشود . مدخلی که با هر یک از این کلید واژه ها ساخته میشود بصورتی است که واژه ها را درون بافت خود ، یعنی همراه با بقیه کلمات عنوان ، در شکل و نظم طبیعی خود نشان میدهد . با این وجود که واژه های غیر مجاز که بعنوان مدخل انتخاب نمیشوند ، در عنوان حضور دارند . مدخل در جایگاه خود در متن عنوان بترتیب الفبایی مرتب شده و به طریقی چاپ میشوند که در وسط یا در ستون سمت چپ و یا سمت راست صفحه (در فارسی ) در یک ستون قرار گیرند . برای مشخص شدن پایان عنوان نیز از علامت قراردادی خاصی نظیر خط مورب (/) استفاده میشود .  

واژه نامه ها و دایره المعارف ها

اطلاع رسانی /

های علوم کتابداری و

علوم کتابداری و اطلاع رسانی/

دایره المعارف های

واژه نامه ها و

 کتابداری واطلاع رسانی

علوم

واژه نامه ها و دایره المعارف های

و اطلاع رسانی / واژه نامه ها

کتابداری

و دایره المعارف های علوم

ودایره المعارفهای علوم

واژه نامه ها

کتابداری و اطلاع رسانی /

نمونه زیر نمایه سازی عنوان ” واژنامه ها و دایره المعارف های علوم کتابداری و اطلاع رسانی ” به

روش نمایه کوئیک را نشان میدهد:

 

 

از قدیمی ترین و معتبرترین نمایه نامه هایی که از این نوع   نمایه ها استفاده میکنند CHEMICAL TITLES است که از 1961 انتشار میابد . در نمایه سازی کوئیک شناسه ها با روشهایی مانند نوشته شدن به صورت ایتالیک یا سیاه و یا فاصله گذاری از کلمات قبل و بعد در متن عنوان برجسته میشوند تا چشم هنگام بازیابی خسته نشود و ازنشانه گذاری برای مشخص کردن ابتدا و انتهای عنوان استفاده میشوند .

 

 

نمایه کووک یا برون بافتی

Key word OUT OF context

در این نمایه هر کلید واژه به نوبت از عنوان خود خارج شده و مقدم بر سایر اجزاء عنوان در حاشیه سمت راست صفحه قرار میگیرد . سپس عنوان به ترتیب طبیعی خود در حالی که کلید واژه ها هم جزء آن است به دنبال آن می آید . بدین ترتیب برای هر واژه مهم یک مدخل ساخته میشود . مدخلهای نمایه کووک برای نمونه پیشین به صورت زیر است :

اطلاع رسانی

واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم  کتابداری و اطلاع رسانی

دایره المعارف ها

واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم  کتابداری و اطلاع رسانی

علوم

واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم  کتابداری و اطلاع رسانی

کتابداری

واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم  کتابداری و اطلاع رسانی

واژه نامه ها

واژه نامه ها و دایره المعارف های علوم  کتابداری و اطلاع رسانی

 

 

 

نمایه جایگشتی یا گردان

 

اساس این نمایه نیز گردش کلید واژه های عنوان  است البته این گردش بطور محدود با دو واژه نشان داده می شود کلید واژه های موجود در هر عنوان به صورت جفت انتخاب
می شوند . هر مدخلی شامل دو واژه است هر کلید واژه در کنار کلید واژه دیگری که در همان عنوان قرار دارد نمایش داده می شود .

نمایه سازی به زبان کنترل شده

در این نوع نمایه سازی مفاهیم استخراج شده از متن به منظور انتخاب توصیفگر با ابزارهای کنترل واژگانی مانند سر عنوانهای موضوعی و یا اصطلاح نامه ها تطبیق داده میشود . مزیت استفاده از زبان کنترل شده در نمایه سازی جلوگیری از حذف اطلاعات به دلیل پراکندگی توصیفگرهای متعدد است .

از مزایای نمایه واژه ای میتوان به امکان تهیه سریع به کمک رایانه ، عدم نیاز به تصمیم گیری موردی ، یکدستی کار و سلیقه ای نبودن ، ارزانی ، طبیعی بودن زبان نمایه سازی ، راحتی تهیه درهمکرد و وجود نوعی همآرایی بدلیل حفظ بافت طبیعی عنوان اشاره کرد . عیب این نوع نمایه سازی آن است که همیشه عنوان گویای موضوع مدرک نیست و عیب دیگر نبود کنترل واژگانی و پراکندگی اطلاعات یک موضوع زیر مدخلهای مترادف و شبه مترادف بدون وجود ارجاعات لازم است و عیب سوم تلقی موضوعات هم املاء به عنوان موضوع واحد است .

 

 

 

ماخذ:

1- International  Encyclopedia of Information and Library Science

2- http://portal.nlai.ir

3- www.knowclup.com

 

 

+ گروه کتابداری ارشد ; ۱۱:٤٢ ‎ق.ظ ; ۱٤ آذر ۱۳۸٩
comment نظرات ()