کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

مفهوم ربط در بازیابی اطلاعات

به نام خدا

مفهوم ربط  در بازیابی اطلاعات

درس ذخیره و بازیابی اطلاعات

استاد دکتر وزیرپور کشمیری

ارائه دهنده لیلامهرابی

مقدمه

ربط موضوع تحقیق سایر علوم عمدتاً منطق، فلسفه، ارتباطات و روان شناسی بوده است. بسیاری از فعالیت­های کتابخانه از جمله گزینش منابع، انتخاب کلیدواژه و موضوع نمایه­سازی و فهرست­نویسی بر پایه ربط است. ربط در تحلیل استنادی هم کاربرد دارد به طوری که مدارک مورد استناد به نحوی با مدارک استنادکننده مرتبط است.

در طول سه دهه­ای که از کاربرد رایانه در نظام­های بازیابی اطلاعات می­گذرد مسئله ربط همواره از دغدغه­های اصلی اندیشمندان و پژوهشگران حوزه ذخیره و بازیابی اطلاعات بوده است.  ربط معیاری برای ارزیابی نظام­های بازیابی اطلاعات و کارایی کاوش­های انجام شده است و به وسیله دو ملاک جامعیت و مانعیت سنجیده می­شود.

بوریس (1982) فرایند بازیابی را شامل دو مرحله می­داند:

  • ü بازیابی تمام مدارکی که از نظر موضوعی مرتبط هستند؛
  • ü استخراج مدارک موضوعی که برای هدف کاربر مناسبند.

تعریف ربط

با توجه به پیچیدگی و چند بعدی بودن و پویایی مفهوم ربط تعاریف متعددی برای آن ارائه شده و هر یک از جنبه­ای خاص به ربط پرداخته­اند ما به نمونه­هایی از آنها اشاره می­کنیم:

واژه نامه وبستر ربط را به معنای داشتن نسبتی مهم با موضوع در دست بررسی می­داند.

ü      ساراسویک ربط را مقیاسی برای سنجش اثر بخشی تماس بین یک منبع و یک مقصد (گیرنده) در فرآیند ارتباط دانسته است. یعنی اگر پیامی از منبعی ارسال گردد و مقصد آن را دریافت کند و در ساختار دانش وی تغییر ایجاد کند، بدین معنی است که آن پیام مرتبط است.  این تعریف ربط را ازدیدگاه اثر بخشی آن سنجیده است.

ü      رابطه میان یک مدرک و یک سؤال، مقیاس اطلاعاتی بودن یک مدرک برای یک سؤال؛

ü      اینکه تا چه حد یک پاسخ برای یک سؤال مناسب یا قانع­کننده است؛

ü      میزان رابطه، همپوشی، یا تناسب موجود میان یک مدرک و یک سؤال؛

ü      میزان تناسب یک مدرک با دانش پیشین کاربر؛

ü      ویژگی­یی که مدارک یک فایل برای یک پاسخ مناسب می­شمارد؛

ü      مناسب بودن یک مدرک برای یک سؤال؛

ü      مقیاس دستیابی به اینکه چیزی در یک مدرک با نیاز اطلاعاتی یا پرسش فردی مرتبط است؛

ü      ارتباط اطلاعات با یک سؤال، حتی اگر آن اطلاعات شناخته شده یا کهنه باشد؛

ü      مقیاسی برای سودمندی پاسخ؛

ü      اهمیت چیزی برای هدفی مشخص؛

ü      پاسخی قانع­کننده.                        

تاریخچه

تاریخچه ربط می­تواند قرن ها پیش با فعالیت نخستین کتابخانه­ها آغاز شده باشد. آنها نیز با مسئله یافتن اطلاعات مرتبط مواجه بوده­اند. ساموئل کلمنت اولین کسی بود که در دهه های 1930 و 1940 درباره ارتباط مقالات با زمینه­­های موضوعی خاص مطالبی را مطرح کرد. به دنبال آن در دهه 1950 موئرز و دیگر پیشتازان بازیابی اطلاعات، پری، تاب و گال ضمن طراحی اولین نظام­های بازیابی اطلاعات اعلام کردند که همه موارد بازیابی شده از نظام مرتبط نیستند و مدارک نامرتبط نیز بازیابی می شود. مقاله ویکری و اظهارات وی در کنفرانس بین المللی اطلاعات علمی 1958 نقطه عطف در تاریخ ربط به شمار می رود.

در دهه 1960 سخن از نظریه ربط به میان می­آید. در 1964 گافمن ربط را مقیاسی برای اطلاعاتی که هر مدرک به پرسش مطرح شده منتقل می­کند، می­داند. در دهه 1970 حرکتی دوباره آغاز شد و در دهه­های 1980 و 1990 به اوج خود رسید. شامبر و همکارانش در دهه 1990 ربط را اساس علم اطلاع­رسانی معرفی کردند. از سال 2000 به بعد توجه بیشتر به مفهوم ارزیابی ربط معطوف بوده است. به این ترتیب مطالعات ربط با گذشت زمان به سوی مطالعات کاربر مدارانه­تر حرکت کرده است.

 ابعاد ربط

چنانچه کاربر را یک قطب مسئله بدانیم، قطب دیگر ربط خود نظام اطلاعاتی است. به بیان دیگر، ربط را می­توان در دو بعد متفاوت شناسایی کرد.

ü      ربط ذهنی که وابسته به فرد جستجوگر یا نیازمند اطلاعات است

ü      ربط عینی یا وابسته به نظام اطلاعاتی

برخی از عوامل مرتبط با کاربر می­توان به مسئله و نیاز اطلاعاتی، اولویت­های فردی، دانش پیشین فرد اشاره کرد

برخی از عوامل مرتبط با نظام می­تواند محتوا و پوشش اطلاعات، نوع و سطح منابع ذخیره شده، پوشش زمانی و قابلیت­های نظام در بازخوردگیری کاربر باشد.

 انواع ربط

ü      ربط سیستمی یا الگوریتمی : رابطه میان پرسش و مدارک

ü      ربط موضوعی : رابطه میان موضوع مطرح شده در پرسش و منابع اطلاعاتی

ü      ربط شناختی : رابطه میان درک کاربر و سطح شناخت وی و نیاز اطلاعاتی

ü      ربط موقعیتی : رابطه میان وضعیت و موقعیتی که کاربر در آن واقع است

ü      ربط انگیزشی : رابطه میان اهداف و احساسات و انگیزه­های کاربر و منایع اطلاعاتی

 قضاوت ربط

ü      میزارو (1997) آن را اختصاص ارزش یا مقدار ربط در زمانی معین توسط قضاوت­کننده می­داند. طبق این تعریف، ربط متفاوت از ارزیابی کیفیت است. فیتزجرالد و گالووی (2001) طی پژوهشی به این نتیجه رسیدند که مدرک ممکن است مرتبط باشد اما با کیفیت نباشد و برعکس.

ü      کاربر بهترین فرد برای قضاوت است، اگر چه هیچ کس نمی­تواند به طور دقیق و کامل قضاوت کند. اما از آنجایی که هدف نهایی، کاربر است بهتر است که خود وی قضاوت­کننده نیز باشد.

 اصطلاحنامه

اصطلاحنامه مجموعه­ای از واژگان زبان نمایه­ای کنترل شده است که به طور منظم سازمان یافته است تا روابط معنایی میان مفاهیم را مشخص کند. اصطلاحنامه به عنوان ابزاری زبانی، از طریق برقراری روابط ترکیبی و معنایی اصطلاح­ها، نقش موثری برای جست و جوگر در انتخاب و تدوین عبارت جست و جو در کنترل واژگان و در نهایت، افزایش ربط در بازیابی از پایگاه­های اطلاعاتی و موتورهای کاوش ایفا می­کند.  

ü      افزایش مانعیت در نتایج بازیابی

ü      جامعیت بخشیدن به نتایج بازیابی

ü      تسهیل در بازیابی مدارکی با واژگان دارای روابط متعادل

ü      تسهیل بازیابی مدارکی با واژگان دارای رابطه همایندی

ü      فراهم کردن نقشه­های معنایی میان اصطلاح­ها

ü      تسهیل تحلیل مفهومی و ترجمه در نمایه­­سازی

ü      برقراری امکان جست و جوی چند زبانه مطلوب­تر

 

ربط در علم اطلاع­رسانی

ساراسویک ربط را منشاء ظهور علم اطلاع­رسانی به عنوان شاخه­ای مستقل از کتابداری می­داند.

از نظر ویکری (1381) تعریف ربط در علم اطلاع­رسانی مبتنی بر پیش فرض­هایی است که متخصص اطلاع­رسانی بر اساس مطالعه نیازهای اطلاعاتی جامعه­ای که در جست و جوی اطلاعات هستند می­تواند:

ü      ارزیابی کند که دانش­های مرتبط با نیازهای این افراد در چه پیام­هایی وجود دارد.

ü      محتوای علمی هر پیام را بیان کند تا احتمال بازیابی آن را در زمان پاسخگویی به سوال درباره تحت پوشش افرایش دهند.

پژوهشگران ربط در علم اطلاع رسانی هنوز هم در جستجوی نظریه­ای برای ربط هستند که در بستر علم اطلاع­رسانی و به ویژه بازیابی اطلاعات کاربرد داشته باشد.

 نظام­های فرامتن و مسئله ربط

فرامتن دارای ویژگی­های خاص و شیوه­ای جدید برای دسترسی به اطلاعات مرتبط است. ابزارهای مختلفی برای هدایت نظام فرامتن و در نتیجه ربط بیشتر در بازیابی اطلاعات بوجود آمده است. این نظام برای رفع نیازهای واقعی کاربران و سرعت عمل بیشتر در دستیابی و ربط مدارک طراحی شده است.

ویژگی­های این نظام در تولید مستندات خلاق و سازمان یافته تر و ایجاد نظام کمکی برای بازیابی سریع اطلاعات و یادگیری موثرتر مفاهیم جدید است.

یکی از عوامل افزایش استفاده از فراپیوندها، نقش آنها در الگوریتم­های بازیابی اطلاعات توسط موتورهای کاوش و در نتیجه ربط مدارک است. گوگل اولین موتور جستجویی بود که از روش رتبه­بندی در ربط نتایج برای یافتن مهم­ترین صفحات در وب به همراه تحلیل ساختارهای فراپیوندی استفاده کرده است.

 

منابع

1.       حریری، نجلا (1381). ربط. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی، ج.1.

2.       داورپناه، محمدرضا، رمضانی، محمد (1383). مفهوم ربط. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 48-62

3.       حریری، نجلا (1377). مفهوم ربط در بازیابی از نظام های اطلاعاتی. فصلنامه کتاب. دوره نهم، شماره 2، ص.7-17.

4.       اخوتی، مریم (1383). مفهوم ربط در نظام های بازیابی اطلاعات: مروری بر نظریه ها و ادبیات موجود. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 23-45.

5.       فتاحی، رحمت الله (1383). تحلیـل عوامل موثر بر نسبی بودن ربط در نظام های بازیابی اطلاعات. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 7-22

6.       پائو، میراندا لی. (1379). مفاهیم بازیابی اطلاعات. ترجمه اسدالله آزاد و رحمت الله فتاحی. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد.

7.       خالوئی، مرضیه (1387). ربط و مفهوم آن در بازیابی اطلاعات. علوم و فناوری اطلاعات. دوره 23، شماره 3، ص. 105-118

8.       ساراسویک، تفکو (1389). ربط در علم اطلاع رسانی. ترجمه حیدر مختاری، عباس میرزایی. تهران: چاپار.

9.       حری، عباس (1383). زنجیره داوری ربط در فرایند انتقال اطلاعات. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 177-193.

10.   نوروزی چالکی، عبدالرضا (1383). تـاثیر کاربـرد اصطلاحنامه بر افزایش ربط در نظام های اطلاعاتی. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 128-150.

11.   دلیلی، حمید (1383). نظام های فرامتن و مسئله ربط. اطلاع شناسی. سال دوم، شماره 1، ص. 152-173.

12.   لارج، آندرو؛ هارتلی، ریچارد (1382). جستجوی اطلاعات در عصر اطلاعات: اصول و مهارت ها. ترجمه زاهد بیگدلی. تهران: نشر کتابدار.

13.   بهمن آبادی، علی رضا (1380). کاربرد اصطلاحنامه در بازیابی اطلاعات. فصلنامه کتاب. 46: ص. 77-103.

 

+ گروه کتابداری ارشد ; ۱۱:٢٩ ‎ق.ظ ; ۱٦ آذر ۱۳۸٩
comment نظرات ()