کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

نمایه زنجیره ای

بنام خدا

دانشگاه آزاد اسلامی – واحد تهران شمال

نام درس: ذخیره و بازیابی اطلاعات

نمایه زنجیره ای

Chain index

استاد مدرس:

دکتر مهردخت وزیر پور کشمیری

کاری از :

زهـرا   زمـانی

دانشجوی کارشناسی ارشد علوم کتابداری

آبان 89

 

 

مقدمه

هنگامیکه نام رانگاناتان این کتابدار و ریاضیدان هندی و پدر کتابداری هند به میان می آید بیدرنگ رده بندی کولن و نیز کتاب پر ارزش وی بنام پنج قانون علوم کتابداری در ذهن تداعی می شود. اما در اینجا ما با یکی دیگر از ابداعات وی یعنی نمایه زنجیره ای سروکار داریم. در واقع هر چند نام رانگاناتان اساساً با نظریه های طبقه بندی و طرح طبقه بندی کتابشناختی او پیوند خورده است اما او در شیوه نوین نمایه سازی الفبایی – موضوعی نیز سهم عمده ای داشته است. 

نمایه سازی زنجیره ای او تلاشی برای دستیابی به فرآیندی برای توسعه نظام مند یک نمایه الفبایی – موضوعی در یک فهرست رده ای (در قالب برگه یا کتاب) است.

ترکیب یا شماره سازی از ویژگی اصلی طرح رده بندی است که بر اساس اصول رانگاناتان تدوین شده است. در واقع در دهه 1930 رانگاناتان در تدوین طرح های رده بندی از طرحهای شمارشی بیشتر فاصله گرفت و رده بندی کولون وی، کوشش دیگری برای کنترل کردن دانش مدون بود که نخستین رده بندی تحلیلی – ترکیبی می باشد.

نمایه زنجیره ای ، یکی از ابتکارات وی یکی از انواع نمایه هاست که به اطمینان می توان گفت نام این نمایه نسبت به سایر نمایه ها کمتر برده شده است . اما صرف نظر از انواع نمایه ها باید توجه داشت نمایه سازی مناسب همواره باید حائز اهمیت باشد کتابدار باید زمینه هایی را مستلزم نمایه سازی دقیق است و همچنین آنهایی را که باید بطور سطحی با آنها برخورد شود تعیین کند. حال ممکن است این تکنیکها پرسی باشد یا پاپسی و یا روشهای زنجیره ای که اکنون توضیح داده خواهد شد.

 

انگیزه ایجاد نمایه زنجیره ای

سینکانکاس در سال 1970 پژوهشی درباره ارجاع ”نیز نگاه کنید“ در سرعنوانهای موضوعی کنگره انجام داد. وی با استفاده از روش نمونه گیری، سر عنوان “Hunting” را در این فهرست برگزید و ارجاع های آن را دنبال کرد و هر سر عنوان دیگری را که از این موضوع بدان رجوع داده شده بود را پی گرفت. شبکه ای که سرانجام پدید آمد، چنان درهم و پیچیده بود که سرگردانی جوینده موضوع را به خوبی نشان می داد.

 

قبل از او فاسکت نیز در سال 1969 درباره مشکلات سر عنوان موضوعی کتابخانه کنگره مطالبی نوشت. وی اشاره کرد که یکی از مهم ترین دلایلی که برای تهیه فهرست فرهنگی عرضه می شود آنست که خواننده با سرعت و سهولت به موضوع مورد نظر خود دست یابد. اما اگر این فهرست با ارجاعات ”نگاه کنید“ و ”نیز نگاه کنید“ انباشته شود بر خلاف هدف اصلی عمل شده است. چنین به نظر می رسد که بیشتر ارجاع هایی که در فهرست کنگره، موضوع های همبسته را به یکدیگر ارتباط میدهد. بر حسب تصادف، نه بر اساس طرحی منظم آمده است.

 

این دشواری در فهرست سرعنوانهای موضوعی کنگره و انجمن کتابداران آمریکا یکی از انگیزه های ابداع روش، نمایه سازی زنجیره ای به کوشش رانگاناتان بود.

در واقع یکی از اهداف رانگاناتان را میتوان محدود کردن به استفاده از ارجاع ”نیز نگاه کنید“ دانست. به عقیده وی در این روش، شمار ارجاع ها به کمترین میزان می رسد. خواننده به همه واژه های مهم یک موضوع مرکب دست خواهد یافت.

 

تعریف نمایه زنجیره ای

این نوع نمایه سازی مدت ها قبل از آنکه رایانه ها و الگوریتم های رایانه ای پا به عرصه سازماندهی دانش بگذارند، شکل گرفت. برخی بر همین اساس استدلال می کنند که نمایه سازی زنجیره ای نوعی نمایه سازی رشته ای نیست. با این همه، این نیز به انواع دیگر نمایه سازی رشته ای شباهت دارد. در برخی موارد امکان تولید الگوریتمی نمایه های زنجیره ای نیز وجود دارد.

نمایه زنجیره ای یک نمایه الفبایی است که در آن برای هر مفهوم اصطلاحی خاص برگزیده می شود و هر اصطلاح به وسیله یکی از نشانه های رده بندی مشخص می گردد.

تهیه نمایه موضوعی الفبایی که در آن هر فقره زیر عنوان یکایک اصطلاحاتی قرار می گیرد که رده بندی سلسله مراتبی جای دارد.

این سیستم عمدتا تکنیکی است که به منظور ساخت مجموعه ای از مدخل های منظم برای نمایه موضوعی یک فهرست رده ای مورد استفاده قرار می گیرد.

 

این نمایه، هم دستیابی به ترتیب رده ای را با نشان دادن اینکه در کجا می توان موضوع ها را پیدا کرد. و هم دستیابی به بعضی ارتباطات بین موضوعها را که از طریق ترتیب رده ای معلوم و روشن نیست، امکان پذیر می سازد.

ایجاد مدخل های نمایه برحسب الگوئی است که از ساختار سلسله مراتبی که اساس طرح رده بندی را تشکیل میدهد ناشی می شود. هدف ایجاد آن، حداقل مجموعه مدخل های لازم برای دستیابی موثر است. این بحث با بررسی مراتب و مدخلهای نمایه یکی ازموضوعات به نحو روشنی نشان داده می شود.

 

مثلا موضوع ” تولید کارخانه ای لباس های پشمی در آلمان در قرن 19“ را با علائم AbCFHYqzb در نظر گرفته می شود که در آن:

لباس ß Ab

پشمی ß CF

کارخانه ß H

آلمان yq ß

قرن 19 Zb ß

 

همه این علایم از بخش های مختلف طرح طبقه بندی استخراج و در یک توالی معین (نظم ترجیحی یا نظم استنادی) ترکیب شده اند.

بدیهی است که تهیه نمایه ای الفبایی برای یک فهرست طبقه ای که بر اساس این اصول ساختار بندی شده است  باید نظام مند باشد در غیر این صورت بی نظمی ایجاد کرده و استفاده از آن را ناممکن خواهد نمود. راه حل رانگاناتان برای مشکل یعنی نمایه سازی زنجیره ای مستلزم نمایه سازی هر مرحله از زنجیره سلسله مراتبی از خاص ترین به عام ترین موضوع است.

بنابراین، مدرکی که با شماره رده AbCFHyqzb مشخص می شود باید مدخل های نمایه ای زیر را تولید کند:

 

قرن 19    آلمان    کارخانه    کالاهای پشمی    لباس  AbCFHyqzb  

آلمان   کارخانه   کالاهای پشمی    لباس    AbCFHyq

کارخانه   کالاهای پشمی   لباس   AbCFH

کالاهای پشمی   لباس   AbCF

لباس  Ab

بدیهی است که استفاده کننده از این نوع نمایه باید بر اساس یک توالی از پیش تعیین شده اصطلاحات را جستجو کند. مثلا اگر اطلاعاتی درباره لباس در آلمان قرن 19 را جستجو می کند و جستجوی خود را با اصطلاح لباس آغاز کرده است باید از نمایه ساز کمک بگیرد.

در تعیین یک توالی که در آن شماره های طبقه بتوانند در یک طرح طبقه بندی تحلیلی – نحوی ( که اغلب به چهریزه ای مشهور است) ترکیب شوند. در طرح رانگاناتان پنج طبقه اصلی و یک فرمول وجود دارد که میتوان آنها را با هم ترکیب کرد. در این توالی طبقات به ترتیب زیر با یکدیگر ترکیب می شوند

 

         شخصیت

         ماده

         انرژی

         فضا

         زمان

  (ش م ا ف ز)                                                   

v     بهترین تعریف برای طبقه شخصیت ß اشیاء

v     ماده ß موادی هستند که اشیاء از آنها تشکیل شده اند

v     انرژی ß عملی است که بر روی یا از سوی اشیاء انجام می گیرد.

v     فضا ß جایی است که عمل یا کار در آن انجام می گیرد.

v     زمان ß به وقت یا موقع انجام عمل دلالت دارد.

 

توالی AbCFHyqzb به ترتیب شخص، ماده، انرژی، فضا و زمان ( ش م ا ف ز) است . بنابراین، وقتی از این ترتیب در زنجیره مدخل نمایه ای پیروی شود، ترتیب طبقات بر عکس آن خواهند بود.

توالی منطقی چهریزه ای رانگاناتان در شماره سازی را میتوان در فهرست های الفبایی – موضوعی و نمایه ها نیز به کار گرفت. بنابراین، فرد میتواند با پیروی از فرمول (ش م ا ف ز) مدخل نمایه ای منطقی تولید کند مثال:

لباس : کالاهای پشمی : کارخانه : آلمان : قرن 19

و به این گونه است که ارتباطی که این موضوعات را همچون زنجیری از یک حلقه به حلقه دیگر متصل نموده و موجب همبستگی میان آنها گردیده علامت کولون است. مدخلی که برای هر پیوندی در زنجیره سلسله مراتبی از اخص ترین سطح تا کلی ترین سطح پیش می رود.

 

مقایسه رده بندی زنجیره ای با نمایه زنجیره ای

توالی زنجیره وار در یک فرانمای رده بندی از کل به جزء یا از عام به خاص می باشد.

780                  موسیقی

782                  موسیقی دراماتیک

1/782                اپرا

15/782             پارتیسیونها و قطعات اپرا

154/782           اپرای شهرزاد اثر ریمسکی کورساکوف

 

نمایه سازی که از نظام زنجیره ای تبعیت می کند در جهت عکس یعنی از خاص به عام یا از جزء به کل حرکت می کند. اگر نشانه رده کلی از چهار جزء تشکیل شده باشد برای آن چهار شناسه درست می شود. اولی دارای هر چهار جزء است . دومی سه جزء و سومی دو جزء و چهارمی یک جزء. جزء آخر کلی ترین است که همه سه جزء اصلی را در بر می گیرد.

 

اپراهای خاص (اپرای شهرزاد)                                 154/782

پارتیسیونها و قطعات اپرا                                        15/782

اپرا                                                                    1/782

موسیقی دراماتیک                                                 782

موسیقی                                                              780

 

 

مثالهای دیگر:

در نمایه سازی زنجیره ای، بر اساس سر عنوان هایی که نشانه های رده بندی معرف آنها هستند. رشته هایی از یک یا چند واژه ایجاد می شود. اگر تعداد واژه ها بیش از یکی باشد ترتیب واژه ها معکوس می شود. برای هر یک از سطوح رده بندی یک مدخل ایجاد می گردد و از این طریق یک نمایه الفبایی مستقیم برای همه موضوعات تحت پوشش ایجاد می شود.  نمونه بسیار ساده از این نوع نمایه بر اساس رده بندی دیویی در ادامه ارائه شده است.

 

300                  علوم اجتماعی

330                  اقتصاد

336                  مالیه عمومی

2/336               مالیات

 

علوم اجتماعی                                                   300

اقتصاد. علوم اجتماعی                                        330

مالیه عمومی . اقتصاد . علوم اجتماعی         336

مالیات . مالیه عمومی . اقتصاد . علوم اجتماعی      2/336  

 

بسیاری از این واژه ها در متن این مدخل زائد هستند و با حذف آنها می توان مدخل های زیر را ایجاد کرد.

علوم اجتماعی                                   300

اقتصاد                                            330

مالیه عمومی . اقتصاد                         336

مالیات . مالیه عمومی . اقتصاد            2/336

این مدخل ها به ترتیب الفبا مرتب می شوند.

 

مثال های دیگر:

اگر بخواهیم عبارت Victorian Period English Poetry را نمایه سازی کنیم شماره رده بندی این موضوع در طرح رده بندی دهدهی دیویی ß 821.8

سلسله مراتب در این حوزه از طرح رده بندی بصورت زیر تجزیه و تحلیل می شود:

8          Literature

   2             English

     1              poetry

          .8           victorian period

 

Index entries (according to Chain Indexing):

Victorian period: poetry: English: Literature    821.8

Poetry: English : Literature   821

English: literature   820

Literature   800

 

تاثیر نمایه زنجیری بر روش های نوین نمایه سازی

تئوری های رانگاناتان بر روش های نوین نمایه سازی موضوعی تاثیر عمیقی داشته اند این تاثیر را به وضوح در کتاب کوتس (1960)میتوان مشاهده کرد.

کوتس کسی است که از استقلال یک فهرست یا نمایه از انعطاف پذیری سر عنوانهای موضوعی از پیش تعریف شده دفاع کرد.

 

یک مدخل نمایه ای باید کاملا با محتوای موضوعی مورد بحث هم گستره باشد. تئوری های رانگاناتان بر نظام پرسی نیز تاثیرگذار بوده است، در نظام پرسی بر اساس زنجیره ای از اصطلاحات و رمزهای دستوری که نمایه ساز تهیه می کند.

محدودیت فرمول ( ش- م – ا – ف – ز)

توالی منطقی چهریزه ای رانگاناتان در شماره سازی را میتوان در فهرست الفبایی موضوعی و نمایه ها نیز به کار گرفت.بنابراین فرد میتواند با پیروی از فرمول (ش م ا ف ز) مدخل نمایه ای منطقی تولید کند. مجددا به همان مثال قبل بر می گردیم.

لباس: کالاهای پشمی : کارخانه: آلمان : قرن 19

اما متاسفانه در فرمول ( ش م ا ف ز) قدری ساده انگاری وجود دارد. در نمایه سازی محتوای موضوعی بسیار پیچیده ممکن است یک طبقه پیش از یک بار تکرار شود)مثلا تاکید بر ساختار میتواند ما را به نارسایی های آن ساختار هدایت کند. که این مسئله خود مستلزم تکرار دو مقوله مجزا از طبقه انرژی است)برخی از طبقات باید به زیر طبقات دیگری (مثلا برای بیان انواع فعالیت ها) تقسیم شوند.به علاوه فرمول (ش م ا ف ز) نمی تواند بعضی از صفات معینی که در نمایه سازی مهم هستند. مثل خواص مواد را به دقت مشخص نماید.

 

در پایان این مبحث بر روی هم میتوان گفت نمایه سازی زنجیره ای به نظر می رسد که به خوبی وبا موفقیت عمل می کند. اما با این وجود دلایلی نیز وجود دارد تا این نمایه امروزه کاربرد نداشته باشد.

 در این وضعیت (یعنی  نمایه ای که حاوی مدخل های بی شماری در یک رشته موضوعی محدود می باشد) ممکن است برای کنار گذاشتن روش زنجیری و بکارگیری نوعی از جایگشت در نمایه الفبائی یک انگیزه قوی وجود داشته باشد. یا (چنانچه حجم روز افزون هنوز قابل تحمل باشد) بهتر است مدخل های نمایه را در فایل رده ای ضرب کنیم و بدین ترتیب بار نمایه الفبایی را کاهش دهیم.

 

پایان

 

 

منابع و مآخذ:

-         لنکستر، فردریک ویلفرید. نظامهای بازیابی اطلاعات، ویژگیها، آزمون و ارزیابی. ترجمه جعفر مهراد .- شیراز :نوید، 1379.

-         لنکستر، فردریک ویلفرید، نمایه سازی و چکیده نویسی، مبانی نظری و عملی. ترجمه عباس گیلوری.- تهران: چاپار، 1382.

-         راولی، جنیفر. نمایه سازی و چکیده نویسی. ترجمه جعفر مهراد.-تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1374.

-         مدیر امانی، پروانه. ارجاع. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی. ج.1: 141.

-         اندرسون، جیمز.دی. سازماندهی دانش. ترجمه حمید رضا مهموئی. دایره المعارف کتابداری و اطلاع رسانی.ج.2: 1011-1010.

-         سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. اصطلاحنامه کتابداری. تهران: کتابخانه ملی ایران، 1365.

-         سلطانی، پوری؛ راستین، فروردین. دانشنامه کتابداری  اطلاع رسانی.- تهران: فرهنگ معاصر، 1381.

-         کینن، استلا. فرهنگ فشرده کتابداری و اطلاع رسانی. ترجمه و تدوین فاطمه اسدی گرگانی. مقابله و ویراستاری از عبدالحسین آذرنگ – تهران :نشر کتابدار، 1378 .

-         ابرامی، هوشنگ. شناختی از دانش شناختی (علوم کتابداری و دانش رسانی(-. تهران: نشر کتابدار، 1378.

-         مختاری معمار، حسین. درآمدی بر کتابداری.– تهران : نشر قو، 1376.

Mineur, B,W, Relations is chains. Journal of librarianship

www.Eric

 

+ گروه کتابداری ارشد ; ۱۱:٢٥ ‎ق.ظ ; ٢۱ آذر ۱۳۸٩
comment نظرات ()