کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

رده‌بندی کتابخانه‌ای

رده‌بندی کتابخانه‌ای. در مفهومی کلی، هرگونه نظمی که به مدارک داده می‌شود ـ بر اساس نویسنده، عنوان، موضوع، یا شکل فیزیکی ـ نوعی رده‌بندی است، ولی در مفهومی محدودتر، منظور از رده‌بندی کتابخانه‌ای همان ساماندهی نظامدار مدارک بر اساس موضوع است. فدراسیون بین‌المللی سندپردازی (فید)[1]  رده‌بندی را چنین بیان کرده است: "مقصود از رده‌بندی، هر نوع روشی جهت ایجاد روابط کلی میان واحدهای معنایی بدون در نظر گرفتن نوع سلسله مراتب موجود در نظام‌هاست...".


هر طرح رده‌بندی معمولاً دارای سه بخش مرتبط با یکدیگر است که عبارتند از:

1. جدول، یا فهرستی که رده‌ها را در توالی واحدی به‌عنوان ترتیبی منطقی یا مفید، معمولاً با نظمی سلسله مراتبی، از عام‌ترین موضوع به خاص‌ترین آن سیاهه می‌کند. عبارت "روابط کلی" در تعریف "فید" به این معنی است که هر طرح رده‌بندی نه تنها باید قادر به بیان روابط سلسله مراتبی "عام به خاص" باشد، بلکه بتواند ارتباط‌های دیگر نظیر "کل به جزء" یا "عامل و عمل" را نیز بیان کند. این روابط از روندی شناخته‌شده و مستقل از موضوع مدرک پیروی می‌کنند. به‌طور مثال، کتابی درباره خودروها، تلویحاً به وسایل نقلیه موتوری و وسایل نقلیه به‌طور کلی نیز می‌پردازد. به ارتباط‌های هم‌نهشت[2]  می‌توان اشاره کرد؛ از قبیل روابطی که در مدرکی خاص بنا به خواست نویسنده، با موضوع ارتباط می‌یابد (مانند کتابی درباره تصادفات خودروهای موتوری در امریکا در مقایسه با بریتانیا). طرح‌های رده‌بندی باید امکان بیان روشن و دقیق چنین روابطی را فراهم آورند. ویژگی‌هایی که تکرار می‌شوند؛ مانند نام مکان‌ها، دوره‌های زمانی، زبان‌ها، خصوصیت‌های فردی، یا شکل‌های ارائه (مانند "کتابشناسی" یا "نشریه ادواری")، که قابل اعمال در سراسر طرح یا بخش عمده‌ای از آن هستند، ممکن است در "جدول‌های کمکی"[3] درج شوند.

2. نشانه‌گذاری، که نظم جدول‌ها را با علائمی که مفهومی عمومی و شناخته‌شده دارند، یعنی اعداد یا حروف الفبا، یا ترکیبی از هر دو، مشخص می‌سازد. علائم دیگری مانند علامت‌های ریاضی یا نشانه‌های نقطه‌گذاری نیز ممکن است به‌کار رود؛ هرچند که ممکن است این علائم دارای نظم جهانی شناخته‌شده و مورد توافق نباشند.

3. نمایه الفبایی، که اسامی موضوع‌ها و هم‌نهشت‌های آنها را سیاهه کرده، وجوه (ارتباط آنها با موضوع‌های دیگر) توزیع‌شده در جدول را نشان می‌دهد؛ و در هر مورد، از طریق یادداشت، جایگاه آنها را در جدول‌ها مشخص می‌سازد. طرح‌های رده‌بندی شده قرن نوزدهم تقریباً همگی بر پایه اصل ترتیب سلسله مراتبی ـ ترکیبی تنظیم شده بودند که نتیجه آنها جایگاه‌های "لانه کبوتری" برای موضوع‌های از پیش تعیین‌شده بود. طرح‌های رده‌بندی نوین، در واقع، سلسله مراتبی ـ ترکیبی هستند و، در نتیجه، این امکان را فراهم می‌آورند که بتوان مفاهیم یا وجوهی از موضوع‌ها را، بنا به ضرورت، برای بیان محتوای مفهومی یک مدرک ترکیب کرد. به همین سبب، انعطاف‌ناپذیری طرح‌های قدیمی را ندارند و موضوع‌های کاملاً جدید و ارتباط‌های مختلف آنها را به‌سرعت می‌پذیرند.

تاریخچه. رده‌بندی‌های کتابخانه‌ای را از لحاظ تاریخی می‌توان به سه دوره متمایز تقسیم کرد:

الف. رده‌بندی‌های اولیه. لوح‌های گلی کشف‌شده در یکی از قدیمی‌ترین کتابخانه‌های جهان، یعنی آرشیوهای بزرگ آشوربانیپال (قرن هفتم پیش از میلاد)، شامل فهرستی بود که آثار را به رده‌های اصلی (دستور زبان، تاریخ، حقوق، تاریخ طبیعی، جغرافیا، ریاضیات، نجوم، سحر، دین، و افسانه) تقسیم می‌کرد، که هریک خود به چند زیررده تقسیم می‌شد. از کتابخانه‌های یونان و روم هیچ نوع رده‌بندی‌یی باقی نمانده است، ولی فهرست کتابخانه بزرگ اسکندریه "پیناکس"[4](جدول‌ها) که توسط کالیماخوس (قرن سوم پیش از میلاد) گردآوری شده بود، ظاهراً به شاعران، قانونگذاران، فیلسوفان، مورخان، سخنوران، و نویسندگان متفرقه تقسیم شده و تقسیم‌های فرعی آن بر اساس شکل، موضوع، و دوره انجام گرفته بود. کتابخانه‌های کشور چین در پایان عصر "هان غربی" (قرن اول میلادی) به هفت گروه اصلی تقسیم می‌شد: دایره‌المعارف‌ها، هنرهای شش‌گانه، اشعار و سرودها، هنرهای نظامی، طالع‌بینی، و پزشکی. طی دوره بعدی، سلطنت "وای" و "تسین"[5]  (قرن‌های سوم تا پنجم میلادی)، نظامی طراحی شده بود که تا قرن بیستم تقریباً بدون تغییر باقی ماند. این نظام شامل چهار رده اصلی بود که چندین رده قدیمی را به‌عنوان زیررده حفظ می‌کرد: 1) کلاسیک؛ 2) فلسفه، هنرهای نظامی، ریاضی، و الهیات؛ 3) تاریخ، حکومت، و جز آن؛ و 4) ادبیات.

ب. رده‌بندی در قرون وسطی. نخستین کتابخانه‌های کلیسایی چنان کوچک بود که نیازی به رده‌بندی نداشت، ولی بعدها تقسیم مجموعه به سه گروه عمده متداول شد: آثار دینی، نویسندگان کلاسیک باستان، و نویسندگان هفت هنر معاصر. این رده‌بندی، در عین حال، زیربنای رده‌بندی‌های کتابخانه‌های دانشگاهی نیز بود که در آنها کتاب‌ها طبق تقسیم کلاسیک برنامه درسی به موضوع‌های سه‌گانه "تری ویوم"[6](دستور زبان، معانی و بیان، و منطق) و موضوع‌های چهارگانه "کوادری ویوم"[7]  (حساب، هندسه، موسیقی، و نجوم) تقسیم می‌شدند.

ج. رده‌بندی در عصر رنسانس. از آغاز دوره رنسانس دو نوع رده‌بندی را می‌توان تمیز داد: رده‌بندی‌هایی که بر اساس طرحی فلسفی یا نظم آرمانی علوم طراحی شده بود؛ و رده‌بندی‌هایی که مبنای آن صرفاً تنظیم کتاب‌ها در قفسه بود. از میان برجسته‌ترین رده‌بندی‌های نوع اول، رده‌بندی پاندکتاروم... لیبری[8] ، و بخش رده‌بندی‌شده >کتابشناسی جهانی<[9]  کنراد گسنر[10]  دانشمند سوئیسی است که تقریباً همه کتاب‌های دانشمندان شناخته‌شده آن زمان را فهرست کرده است. این نظام، کتاب‌ها را بر طبق موضوع آنها در 21 رده اصلی تقسیم کرده و هریک از این رده‌ها دارای تعدادی زیررده است. طرح گسنر نشانگر آغاز رده‌بندی نوین کتابخانه‌ای است و تا اواخر قرن 18 میلادی به‌عنوان الگویی برای تنظیم بسیاری از کتابخانه‌ها به‌کار می‌رفت. رده‌بندی فلسفی دیگری، در >پیشرفت دانش<[11]  (1605)، اثر فرانسیس بیکن به‌کار رفته است؛ اگرچه این رده‌بندی برای استفاده در کتابخانه‌ها درنظر گرفته نشده بود، بر کار بسیاری از رده‌بندان بعدی تأثیر نهاد، که از میان آنها، می‌توان از توماس جفرسن و ملویل دیویی نام برد. طرح عملی دیگری که در ابتدا، در قرن هفدهم میلادی، توسط کتابفروشان پاریس توسعه یافت و به ایسمایل بوئی‌یو[12] نسبت داده شده است، بعدها، در اوایل قرن نوزدهم میلادی توسط کتابشناس فرانسوی ژاک شارل برونه[13]  کامل‌تر شد. این طرح، کاملاً ساده و فقط دارای پنج رده اصلی الهیات، حقوق، علوم و هنرها، ادبیات، و تاریخ بود که هریک تعداد محدودی زیررده داشت. بخش‌هایی از این رده‌بندی هنوز هم در کتابخانه ملی و برخی کتابخانه‌های بزرگ فرانسه به‌کار می‌رود و اقتباسی از آن مورد استفاده کتابخانه بریتانیاست.

یکی از طرح‌های رده‌بندی که اصول فلسفی تنظیم را با کاربرد عملی درهم آمیخت، در دهه 1840 توسط شرق‌شناس و کتابدار آلمانی، شلیرماخر[14] ، برای کتابخانه سلطنتی در دارمستا[15]  وضع گردید. این رده‌بندی که 25 رده اصلی (A-Z) و حدود 13000 زیررده داشت، مفصل‌ترین طرح رده‌بندی قرن 19 میلادی بود، از لحاظ استفاده از جدول‌های کمکی برای ویژگی‌های تکراری جغرافیایی و دیگر ویژگی‌ها کاملاً جدید بود، و نمایه‌ای کاملاً گسترش‌یافته داشت. این طرح تا اوایل قرن بیستم در برخی کتابخانه‌های دانشگاهی آلمان به‌کار می‌رفت.

انواع رده‌بندی. رده‌بندی‌های عمده کتابخانه‌ای را می‌توان شامل موارد زیر دانست:

رده‌بندی دهدهی دیویی[16] . ملویل دیویی طرح رده‌بندی خود را در سال 1873 برای کتابخانه‌ای کوچک در کالج امهرست[17]  ماساچوست تنظیم و در سال 1876 منتشر کرد. این طرح که جزوه کوچکی با حدود 1000 زیررده در 12 صفحه و نمایه‌ای الفبایی در 18 صفحه بود، در حال حاضر به اثری چهار جلدی با بیش از 3200 صفحه تبدیل شده است که شامل جدول‌هایی برای چندهزار رده و زیررده‌های آنهاست و هفت جدول کمکی، نمایه نسبی، و یک کتاب راهنما به پیوست آن است. این رده‌بندی به زبان‌های متعددی ترجمه شده، در هزاران کتابخانه به‌کار رفته، و تعدادی از کتابشناسی‌های ملی مندرجات خود را بر طبق آن تنظیم می‌کنند که مهم‌ترین آنها کتابشناسی ملی بریتانیاست.

رده‌بندی دهدهی جهانی (یو.دی.سی.)[18] . در دهه 1890 دو حقوقدان بلژیکی به نام‌های پل اوتله [19]  و هانری لافونتن[20]  به فکر تهیه نوعی کتابشناسی جهانی از همه دانش مکتوب: کتاب، مقاله، گزارش، پروانه ثبت اختراع، و جز آن بر برگه‌ها افتادند. برای دست یافتن به این هدف به رده‌بندی ویژه‌ای نیاز داشتند که، در آن زمان، رده‌بندی دهدهی دیویی را مناسب کار خویش دانستند. در سال 1895، این دو تن تقاضای اجازه اقتباس، ترجمه، و گسترش بیشتر آن رده‌بندی را (که در آن زمان ویرایش پنجم آن در دسترس بود) برای کار خود کردند و این اجازه به آنها داده شد. اوتله و لافونتن جدول‌ها را به زبان فرانسوی ترجمه کردند و تغییراتی در رده‌های دین، علوم اجتماعی، و فن‌آوری دادند و، بدین ترتیب، به‌کمک متخصصان موضوعی، رده‌بندی دهدهی جهانی پدید آمد.

رده‌بندی گسترش‌پذیر[21] . در دهه 1880، طی مدتی که دیویی در حال تدوین منطقی رده‌بندی دهدهی خود بود، همکار قبلی وی، کاتر، چارلز اَمی، تحت تأثیر فلسفه جاری آن زمان، یعنی "نظم تکاملی در طبیعت"[22]  رده‌بندی جدیدی طراحی کرد. این رده‌بندی دارای هفت طرح جداگانه ولی به هم پیوسته بود (که آخرین آنها ناتمام ماند). نخستین جدول، تقریباً وسیع بود و فقط هفت رده داشت که هریک از گسترش‌ها به رده‌هایی ریزتر تقسیم می‌شد با این هدف که در کتابخانه‌های بزرگ، که هر روز بر تعداد مجموعه آنها افزوده می‌شد، به‌کار رود. نشانه‌های رده‌های اصلی حروف الفبا و در جدول‌ها اعداد بود، و از یک ویرگول یا نقطه نیز به‌عنوان علامت استفاده می‌شد. متأسفانه گسترش‌های رده‌بندی گسترش‌پذیر در نتیجه گسترش مجموعه کتابخانه‌ها و تغییر زمینه گسترش، باید مرتباً تغییر می‌یافت و کتاب‌ها می‌بایست مجدداً رده‌بندی می‌شد. فقط تعداد محدودی از کتابخانه‌های امریکایی از این طرح استفاده کردند و پس از درگذشت طراح آن، این رده‌بندی نیز تقریباً به‌طور کامل متروک ماند. نشانه‌های کاتر و اندیشه او درباره ترتیب موضوع‌ها، بنا بر اجماع آرای علمی، تأثیری تعیین‌کننده بر دو طرح رده‌بندی دیگر امریکا، یعنی رده‌بندی کتابخانه کنگره و رده‌بندی کتابشناختی بلیس[23] داشتند.

رده‌بندی کتابخانه کنگره. در سال 1897، پس از اینکه کتابخانه کنگره به ساختمان اصلی جدیدش منتقل شد، به رده‌بندی تازه‌ای نیاز پیدا کرد، زیرا رده‌بندی‌یی که توماس جفرسون در آغاز وضع کرده بود (و اقتباسی از طرح بیکن بود)، دیگر کفایت نمی‌کرد. در 1899، رده‌بندی دهدهی دیویی مورد بررسی قرار گرفت، اما دیویی با برخی تغییرات عمده، که کتابخانه مایل بود در رده‌بندی پدید آورد، موافقت نکرد. در نتیجه، کتابخانه کنگره تصمیم گرفت که رده‌بندی خود را با گرفتن بسیاری از ویژگی‌های رده‌بندی گسترش‌پذیر کاتر و ابداع نظامی منطقی بر پایه موجودی کتابخانه طراحی کند. رده‌بندی کتابخانه کنگره در حقیقت نظام واحدی نیست، بلکه سلسله‌ای 21 عددی از رده‌بندی‌های اختصاصی است که به‌طور آزاد به هم وابسته‌اند و هریک ساختار، نشانه‌ها، جدول‌های کمکی، و نمایه‌نامه مخصوص به خود دارند.

رده‌بندی کتابشناختی[24] .   هنری اولین بلیس[25]معروف‌ترین نظریه‌پرداز رده‌بندی در امریکا، عمر خود را صرف طراحی نوعی رده‌بندی کرد که منعکس‌کننده "وفاق علمی" درباره عناصر مادی و معنوی باشد.

گرچه بسیاری عقیده داشتند که این رده‌بندی از نظر ساختار از همه طرح‌های رده‌بندی معمول برتر است، هنگام انتشار آن توسط شرکت ویلسن[26]  در سال‌های 1935ـ ،1953 تعداد زیادی از کتابخانه‌های امریکایی با استفاده از نظام دهدهی یا کتابخانه کنگره رده‌بندی شده بودند و چندان مایل نبودند که رده‌بندی خود را به نظامی تأیید نشده تغییر دهند. البته، در بریتانیا حدود یکصد کتابخانه از این رده‌بندی استفاده کردند. طرح رده‌بندی کتابشناختی دارای 26 رده (A-Z) و یک پیش‌رده (9/1) برای زیررده شکلی است که در سراسر طرح قابل استفاده است. ویژگی مهم این طرح تأمین مکان‌های جایگزین برای بسیاری از موضوع‌ها، به تناسب دیدگاه کتاب یا نیاز کتابخانه خاص است؛ در نتیجه، کتابی درباره تاریخ اقتصاد ممکن است در موضوع تاریخ یا در موضوع اقتصاد جای گیرد. برای نشانه‌ها از تمام حروف الفبای انگلیسی، برای تقسیم‌های فرعی جغرافیایی از حروف کوچک، و برای تقسیم‌های شکلی از اعداد استفاده شده است.

پس از درگذشت بلیس در سال 1955، توسعه و ویرایش رده‌بندی کتابشناختی برای مدتی نزدیک به 15 سال مسکوت ماند و بسیاری از کتابخانه‌ها استفاده از آن را متوقف کردند. در دهه 1970، این طرح در انگلستان احیا و ویرایش آن تحت ویراستاری جک میلز[27]  از سر گرفته شد. انتشار نخستین جدول‌های ویرایش دوم آن از سال 1976 آغاز شده، ولی پیشرفت آن بسیار کند است. این ویرایش در واقع رده‌بندی جدیدی بر پایه ویرایش اول، ولی با ساختار چهریزه‌ای و نشانه‌هایی تجدیدنظرشده است. اینکه آیا این ویرایش نسبت به ویرایش اول اقبال بهتری خواهد داشت یا نه، در آینده معلوم خواهد شد.

رده‌بندی کولن[28] . این رده‌بندی آخرین طرح جهانی است که توسط یک نفر وضع شده و عملاً در کتابخانه‌ها به‌کار می‌رود. رانگاناتان[29] ، ریاضی‌دان هندی که بعداً کتابدار شد، نخستین ویرایش طرح خود را در سال 1933 منتشر کرد. این طرح تقریباً نقطه جدایی کامل از روش‌های سنتی رده‌بندی و متکی بر روش تجزیه و تحلیل بود. رده‌بندی کولن به‌جای سیاهه کردن رده‌های عناصر مادی و معنوی، فقط عناصر نسبتاً ساده و نیز ترکیب‌ها و ویژگی‌های عمومی، یا "چهریزه‌ها"[30]  را سیاهه می‌کند که نشانه‌های رده‌بندی آنها را می‌توان ترکیب کرد تا دقیقاً موضوع یک مدرک بیان شود. این رده‌بندی بدین طریق روش ایجاد جایگاه‌های "لانه کبوتری" ثابت برای موضوع‌های از پیش تعیین و همارا شده را، که سبب سردرگمی رده‌بندی‌های قدیمی شده بود، کنار گذاشت. چارچوب اصلی طرح را 43 رده اصلی (که با یک یا دو حرف بزرگ الفبای انگلیسی و دو حرف یونانی نشان داده می‌شود) و تقریباً معادل رشته‌های سنتی علوم، ولی نه به آن حد تفصیلی، تشکیل می‌دهد. چهریزه‌ها تمام جزئیات را تأمین می‌کنند.

رده‌بندی کتابخانه‌ای ـ کتابشناختی[31] . این رده‌بندی نظامی برای کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی سابق است که توسط کتابخانه لنین در مسکو تنظیم و در سال‌های 1960 تا 1968 در 30 جلد منتشر شد. ویرایش خلاصه‌ای از آن در شش جلد در سال‌های 1970 تا 1975، ویرایش خلاصه دیگری برای کتابخانه‌های عمومی در چهار جلد در سال‌های 1980 تا 1983، ویرایش خلاصه یک جلدی برای استفاده در کتابخانه‌های بسیار کوچک در سال 1976، و ویرایش‌های روزآمدشده در 1984 و 1986 منتشر شد. این رده‌بندی دارای 21 رده اصلی است که هر یک با یکی از 28 حرف الفبای سیریلیک مشخص می‌شود. نخستین رده به مارکسیسم ـ لنینیسم اختصاص دارد، هشت رده پس از آن علوم و فن‌آوری، و هفت رده بعدی کشاورزی، پزشکی، و علوم اجتماعی است. ادبیات، هنر، دین، فلسفه، و کلیات، بقیه رده‌ها را به خود تخصیص داده‌اند. 21 رده اصلی خود به حدود 45000عنوان اصلی تقسیم می‌شوند. نشانه‌ها مختلط هستند. پس از نشانگر رده اصلی، رقم‌ها به‌صورت اعشاری ذکر می‌شوند و در بین هر سه رقم علامت اعشار گذاشته می‌شود. جدول‌های کمکی عمومی برای نواحی جغرافیایی و چهریزه‌های دیگر وجود دارد که طبق الگوی جدول‌های موجود در UDC ساخته شده، ولی نشانه‌ها با آن متفاوت‌اند. هر رده دارای نمایه‌نامه ویژه‌ای است و نمایه‌نامه کلی وجود ندارد. اغلب نشانه‌ها رقمی (شمارشی) هستند و بیشتر آنها شبیه رده‌بندی کتابخانه کنگره، پیش‌همارایی شده‌اند، ولی ترکیب کردن بعضی از آنها امکان‌پذیر است.

استفاده از این رده‌بندی در کتابخانه‌های دانشگاهی و کتابخانه‌هایی که مجموعه آنها در درجه اول به علوم اجتماعی تعلّق داشت در اتحاد جماهیر شوروی اجباری بود. این رده‌بندی به کشورهای اروپای شرقی نیز معرفی شد. در آنجا از این رده‌بندی برای فهرست‌های رده‌بندی‌شده استفاده می‌کردند و برای تنظیم کتاب‌ها بر روی قفسه به‌کار نمی‌رفت. در جمهوری دموکراتیک آلمان از آن برای تنظیم "دوچِ ناسیونال بیبلیوگرافی"[32]  استفاده می‌شد. با توجه به تأکید شدید این رده‌بندی بر مارکسیسم ـ لنینیسم و اجتناب از چنین تأکیدی در کشورهای اروپای شرقی پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، آینده این رده‌بندی معلوم نیست.

رده‌بندی نوین چین. رده‌بندی‌یی که مدتی نزدیک به دو هزار سال در چین به‌کار می‌رفت، در نخستین سال‌های قرن بیستم دیگر برای متن‌های جدید چینی قابل استفاده نبود. برخی کتابخانه‌ها، در سال 1907، استفاده از رده‌بندی دیویی را آغاز کردند و رده‌بندی کتابخانه کنگره نیز در دهه 1920 مورد آزمایش قرار گرفت. هیچ‌یک از این طرح‌ها برای بیان موضوع‌های چینی کافی نبود و اقتباس‌های محلی از آنها تهیه شد. پس از استقرار جمهوری مردمی چین، نوعی رده‌بندی عمومی طراحی گردید که نخستین ویرایش آن در سال 1953 منتشر شد. این رده‌بندی 17 رده اصلی و زیررده‌های متعددی داشت که نخستین زیررده از هر رده به دیدگاه مارکسیستی ـ لنینیستی و مائوئیستی موضوع اختصاص داشت، و برای نشانه‌ها هم منحصراً از ارقام عربی استفاده می‌شد. ویرایش جدیدی از آن با نام "ژونگو توشو زیلیائوفنلیی‌فا"[33]  (نظام رده‌بندی برای کتابخانه‌های چین) در سال 1975، ویرایش روزآمد دیگری در 1980، و سومین ویرایش در سال 1989 منتشر شد. این رده‌بندی 25000 سرعنوان در 22 رده اصلی با نشانه‌هایی از یک یا دو حرف بزرگ رومی دارد و نشانه‌های زیررده‌های آن هم از ارقام اعشاری است. برای نشانه‌های جداول کمکی عمومی از حروف رومی کوچک و جدول‌های کمکی خاص از علائم خط تیره (ـ) و ارقام (مانند 0، 1، 2، 3،...) استفاده شده است. موضوع‌های پیچیده با استفاده از دو نقطه (:) بیان می‌شوند. نمایه‌نامه به روش سنتی چینی تنظیم شده و واژه‌نگارهای[34]  معرف نام موضوع‌ها با تعداد ممیزها مرتب شده‌اند.

نظام گسترده تنظیم[35] . جدیدترین طرح رده‌بندی عمومی، تهیه‌شده به سفارش یونسکو در سال 1971 و گسترش‌یافته توسط فدراسیون بین‌المللی سندپردازی، به‌عنوان رده‌بندی پوششی (سقفی)[36] ، در سال 1978 منتشر شد. هدف آن بود که این رده‌بندی به‌عنوان "زبان راه‌گزین"[37]  بین نظام‌های موجود رده‌بندی، اصطلاحنامه‌ها، و دیگر نظام‌های بازیابی اطلاعات، مراکز، یا سازمان‌ها عمل کند. همان‌گونه که از نام آن برمی‌آید، این طرح حدود 4000 تقسیم فرعی نه چندان مفصل دارد. نظام نشانه‌های این رده‌بندی کاملاً جدید است که بر پایه ارقامی اعشاری در گروه‌های هزارم یا صدم به‌کار می‌روند و با ویرگول از یکدیگر جدا می‌شوند و بدین طریق حداکثر قابلیت پذیرش و گسترش را در الگوی 2،2،3 رقمی تضمین می‌کنند. موضوع‌های پیچیده را می‌توان با ترکیب نشانه‌های رده‌ها از بخش‌های مختلف جدول، با استفاده از خط تیره برای جدا کردن آنها، بیان کرد.

با آنکه این رده‌بندی برای کتاب‌های کتابخانه‌ها درنظر گرفته نشده بود، می‌توان آن را به‌خوبی برای رده‌بندی وسیع کتاب‌ها در قفسه به‌کار برد، که مطلوب بسیاری از مجموعه‌ها در نظام قفسه باز است. این طرح هنوز به هدف خود به‌عنوان زبان راه‌گزین بین‌المللی دست نیافته است.

رده‌بندی‌های خاص. رده‌بندی‌های بین‌المللی پیشگفته برای مجموعه‌های عمومی مفیدند، ولی بسیاری از مجموعه‌های موضوعی خاص یا پایگاه‌های اطلاعاتی نیازمند رده‌بندی‌های ویژه‌ای هستند که زیررده‌های خاص و ویژگی‌های دیگری داشته باشند، که هیچ‌یک از طرح‌های عمومی آنها را تأمین نمی‌کنند. جدول‌های W برای پزشکی که توسط کتابخانه ملی پزشکی طراحی شد، جدولی برای فیزیک که مؤسسه فیزیک امریکا[38]  آن را طراحی کرد، و جدولی که ای.جی.کوتز[39]  برای فهرست موسیقی بریتانیا[40]  ارائه کرد از آن جمله‌اند.

پژوهش درباره رده‌بندی. در سال 1952، گروه پژوهش درباره رده‌بندی (سی.آر.جی.)[41]  در انگلیس تشکیل شد تا مبانی نظری رده‌بندی را مورد مطالعه قرار دهد. اعضای این گروه بعدها چندین رده‌بندی خاص طراحی کردند و بعضی از آنان در طراحی "نظام گسترده تنظیم" نیز مؤثر بودند. طی دهه 1960، گروه‌های پژوهشی مشابهی نیز در کشورهای دیگر شروع به کار کردند و کار آنها توجه بسیاری از فیلسوفان و زبان‌شناسان را به خود جلب کرد.

فید کمیته‌ای دائمی برای پژوهش درباره رده‌بندی[42]  دارد که وظیفه آن نگهداری سیاهه‌ای از پژوهش‌های جاری درباره رده‌بندی، ارتقای آموزش و مبادله پژوهشگران، سازماندهی همایش‌ها، و انتشار گزارش پژوهش‌هاست. انجمن علم اطلاع‌رسانی امریکا[43]  نیز "گروه توجه خاص بر پژوهش رده‌بندی"[44]  دارد که اعضای آن در کار پژوهش بر رده‌بندی و  نمایه‌سازی توسط انسان و ماشین فعالند. مجله >رده‌بندی بین‌المللی<[45]  که در سال 1974 تأسیس شد، مقاله‌ها و گزارش پژوهش‌های مربوط به رده‌بندی و نمایه‌سازی و سیاهه‌ای از کتاب‌ها، گزارش‌ها، و مقاله‌های مربوط به این موضوع‌ها را برای اطلاع‌رسانی مستمر منتشر می‌کند.

سعی در استفاده از رده‌بندی برای بازیابی اطلاعات، به توسعه فرضیه‌هایی منجر شده است که به‌نظر می‌رسد حاکی از همزیستی بالقوه رده‌بندی و تجزیه شفاهی موضوع خواهد بود. مشخص شده است که ویژگی‌های سلسله مراتبی و شمارشی بسیاری از این طرح‌های بین‌المللی، یعنی ویژگی‌هایی که آنها را برای تنظیم مدارک در قفسه‌ها مناسب ساخته است، آنها را برای بازیابی اطلاعات پیچیده ـ که با روش ترکیبی بهتر انجام می‌گیرد ـ غیرقابل انعطاف می‌سازد. به همین سبب، پیشنهاد شده است که نظریه‌های نافذ غربی در مورد نظم، که منجر به توسعه رده‌بندی شده است، تا حدّ زیادی گسترش یابد.

رده‌بندی برای بازیابی اطلاعات. طی دهه 1980، بسیاری از پژوهشگران عهده‌دار انجام تجربه‌هایی برای استفاده از رده‌بندی جهت بازیابی موضوع در فهرست‌های پیوسته رایانه‌ای شدند. رده‌بندی دهدهی جهانی، به‌سبب ساختار کاملاً چهریزه‌ای و علائم معنی‌دارش، با موفقیت در بازیابی اطلاعات با رایانه به‌کار رفته است و به‌عنوان زبان راه‌گزین میان سرعنوان‌های موضوعی و اصطلاح‌نامه‌ها از آن استفاده شده است. رده‌بندی‌های دیویی و کنگره برای سهولت جست‌وجوی موضوعی در فهرست‌های پیوسته رایانه‌ای آزمایش شده‌اند. به‌طور کلی، نتایج این آزمایش‌ها تا حدودی یکسان بوده که حاکی از وجود قابلیت بهبود جست‌وجوی موضوعی با استفاده از رده‌بندی و در عین حال نشان‌دهنده مشکلات بسیاری است که در برابر طراحان و استفاده‌کنندگان از رده‌بندی در فهرست رایانه‌ای پیوسته قرار دارد. با وجود این، موفقیت‌ها برای سرعت بخشیدن به ساخت یک قالب مارک برای نوع رده‌بندی که بتوان آن را به‌منظور ذخیره اطلاعات در نظام‌های پیوسته رایانه‌ای به‌کار برد کافی بوده است.

یکی دیگر از زمینه‌های عمده پژوهش در رده‌بندی بسط روش‌های رده‌بندی مدارک به‌صورت خودکار است. تجربه‌های اولیه شمارشگرهای ماشینی که به هر مدرک ـ بر اساس واژه‌های موجود در چکیده مدرک ـ رده‌ای از پیش تعیین‌شده اختصاص می‌داد، مورد آزمایش قرار گرفت. آزمایش‌های بعدی به اصول فنی برای دسته‌بندی مدارک بر اساس تشابهات موجود در متن آنها اختصاص یافت. معلوم شد روش‌های فهرستنویسی ماشینی برای بازیابی اطلاعات مفیدند. تجربه‌های استفاده بالقوه از رده‌بندی برای بازیابی اطلاعات نشان می‌دهد که توانایی فراموش‌شده رده‌بندی برای سازماندهی دانش ـ و نه مدارک ـ ممکن است سرانجام آشکار گردد.

 

مآخذ :

1) Bakewell, K. G. B. Classification and Indexing Practice, 1978; 2) "Classification: Theory and Practice". Drexel Library Quarterly (1974); 3) Dahlberg, Ingetraut. "Major Developments in Classification". Advances in Librarianship (1977); 4) Dahlberg, Wolfgang. "Natural Law and Evolution: Toward a Natural Classification of Order".International Classification, 1986; 5) International Classification and Indexing Bibliography (1982-85). Vol: 1: Lists 2, 250 General and Special Classification Schemes; 6) Larson, Ray R. "Classification Clustering: Probabilistic Information Retrieval, and Online Catalog." Library Quarterly (1991); 7) Montagne, Leo La. American Library Classification, 1961; 8) Sayers, W. C. B. A Manual of Classification for Librarians. 5th. ed. Revised by Arthur Maltby, 1975; 9) Shamurin, E. I. History of Library and Bibliographical Classification, 1955-59, in Russian, German translation: Geschichte der Bibliothekarisch - Bibliographischen Klassifikation (1967-68); 10) Soergel, Dagobert. Organizing Information: Principles of Database and Retrieval Systems, 1985.

                 هانس اچ. ولیش[46]؛ ریچارد پی. اسمیراگلیا[47]   (WELIS)

                ترجمه فیروزه برومند

+ گروه کتابداری ارشد ; ٤:٢٦ ‎ب.ظ ; ٢٥ مهر ۱۳۸٩
comment نظرات ()