کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

بررسی نقش مارک ایران در ذخیره و بازیابی اطلاعات

 

 

تعریف:

"مارک1، یا فهرستنویسی ماشین خوان، نظام برچسب گذاری عناصر کتابشناختی برای ذخیرهٔ الکترونیک است.  با استفاده از آن می توان داده های موجود در یک فهرستبرگه را به گونه ای آماده ساخت که برنامهٔ موجود در رایانه بتواند همهٔ آنها را بخواند و برابر دستور، روی هر داده عمل کند."  (دایرة المعارف کتابداری و اطلاع رسانی.  ج2، ص 1652).

تاریخچه:
         از اواخر دهه
ٔ 1950 کتابخانهٔ کنگرهٔ امریکا، بررسی داده های فهرستنویسی به شکل ماشین خوان را آغاز کرد که سرانجام، به تهیهٔ فهرست مقدماتی مارک 1 (MARRC 1) منجر گشت.  پس از 8 ماه آزمایش در شانزده کتابخانهٔ امریکا و با همکاری نمایندگان کتابخانهٔ ملی بریتانیا در ژانویهٔ 1968 با عنوان "فهرست مارک دو: تبادل داده های کتابشناختنی" انتشار یافت.

مارک کتابخانهٔ ملی بریتانیا، که بعد ها به نام مارک انگلستان (UKMARC) شهرت یافت، از آغاز از مارک کتابخانهٔ کنگره (USMARC) جدا گشت.  از عوامل اصلی این جدایی، یکی ویرایشهای متفاوت بریتانیایی و امریکایی قواعد فهرستنویسی انگلو امریکن بود و دیگر تفاوت، در کاربرد این دو مارک بود.  مارک امریکا در ابتدا برای تهیهٔ رایانه ای فهرستبرگه های کتابخانهٔ کنگره، به صورت فهرستگان ملی 2(NUC) طراحی شد و مارک انگلستان، برای تولید رایانه ای کتابشناسی ملی بریتانیا 3(BNB) ساخته شد.

بعد از این دو، فرمت های ملی دیگر ساخته شد که هریک به دلایلی بر مبنای یکی از دو فرمت فوق، طراحی شدند.

در سال 1977، فرمت مارک جهانی، به نام "یونی مارک"(UNIMARC)، به عنوان راه حلی برای مشکل فرمت های متفاوت براساس برنامهٔ مارک بین المللی ایفلا پدید آمد.  با بوجود آمدن یونی مارک، اکنون سازمان های ملی فهرستنویسی قادرند با نوشتن دو برنامهٔ تبدیل، از کلیهٔ فرمت های ماشین خوان برای تبادل اطلاعات، استفاده کنند.  این دو فرمت، شامل: یکی از فرمت ملی به یونی مارک و دیگری از یونی مارک به فرمت ملی می باشد.

مارک ایران:
        کتابخانه
ٔ ملی ایران،‌ سه سال پس از آغاز فهرستنویسی رایانه ای، در سال 1376، طرحی را درمورد "مارک ایران"، به شورای پژوهش های علمی کشور، پیشنهاد کرد و در سال 1377، "کمیته ملی مارک ایران" را تشکیل داد و مارک جهانی (UNIMARC) را برای ایران برگزید و آن را با نیازهای فهرستنویسی کتاب های فارسی و عربی، برمبنای تجربیات کتابخانه ملی، منطبق کرد.  در اصل می توان گفت مارک ایران، فرمتی است برای ذخیره، بازیابی، و تبادل اطلاعات کتابشناختی که برمبنای استاندارد های بین المللی توصیف کتابشناسی (آی.  اس.  بی.  دی) و با درنظر گرفتن ویژگی های فهرستنویسی فارسی، بر اساس فرمت یونی مارک، طراحی شده است.

دستنامهٔ مارک ایران، به عنوان نخستین تجربهٔ کتابخانه ملی، فقط برای تک نگاشت ها تهیه شده است و شامل پیایندها، مواد دیداری و شنیداری، مواد جغرافیائی و فایل های رایانه ای نمی شود.

 
 
 

 

1. Machine Readable Cataloging (MARC)                                             

2. National Union Catalog (NUC)                                     3. British National Bibliography (BNB)

 

علائم قراردادی:

            در بخش 5 مارک ایران، در فیلدها، شناسگرها و فیلد های فرعی، از علائم قراردادی زیر استفاده شده است:

 

 

ردیف

عنوان علائم قراردادی

علائم قراردادی

توضیحات

  1.  

شناسگر فیلد فرعی

$

بعنوان اولین نویسه شناسگر فیلد فرعی و به جای IS1 از استاندارد ISO 646 به کار رفته است.

  1.  

خالی

#

به جای ترکیب 2/0 از استاندارد ISO 646 بکار گرفته شده و نمایندهٔ فاصله است.

  1.  

جداساز فیلدها

@

به جای IS2 از استاندارد ISO 646 برای جداسازی فیلدها استفاده شده است.

  1.  

علامت پایان رکورد

٪

به جای IS3 از استاندارد ISO 646 بریای نشان دادن پایان رکورد به کار گرفته شده است.

  1.  

تعریف نشده

"تعریف نشده"

هنگامی که در ارتباط با ارزش یک نشانگر می آید، بدین معنی است که برای این نشانگر، ارزش خاصی تعیین نشده و جای آن باید با نویسه خالی پر شود.

  1.  

##NSB و #NSE#

نویسه هایی که در ترتیب الفبایی محاسبه نمی شود.

به جای 08/08 و 08/09 از استاندارد ISO 6630 (استاندارد کنترل کتابشناختی) به کار گرفته شده. آنچه در بین این نویسه ها قرار می گیرد در ترتیب الفبایی، نادیده گرفته می شود.

 

برچسب رکورد:

a)     0  بلوک شناسایی:               

                                                                      

     این بلوک، حاوی شماره هایی است که رکورد یا اثر وارد شده در رکورد را شناسایی می کند.         چگونگی کاربرد:  فیلدهای زیر، برای کتاب بکار می روند:                                                         001              شناسگر رکورد:  این فیلد، حاوی نویسه‌های منحصربفردی است که برای شناسایی یک رکورد خاص، بکار می رود. مثل شماره رکورد سازمانی که رکورد را تهیه کرده است.                                                                                          مثال. در کتابخانه ملی ایران:             6808 76 م  001

 

                        010          شماره استاندارد بین المللی کتاب (شابک = ISBN)

                020  شماره کتابشناسی ملی:  حاوی نام کشور و شماره ای است که سازمان    کتابشناختی، به رکورد کتابشناختی هر اثر، تخصیص می دهد.

 

(فیلد 001 برای تمام رکوردها الزامی است.  از سایر فیلدها در صورتی استفاده می شود که داده های موردنظر، وجود داشته باشد).

 

b) 1 بلوک اطلاعات کد شده:                                                                                                                حاوی داده های کد شده با طول ثابت است.  فیلدهای زیر، برای کتاب بکار می روند:          

                100  داده های کلی پردازش: این فیلد حاوی داده های کد شده با طول ثابت است که برای رکورد تمام رسانه ها (کتاب، پیایند، نقشه،...) بکار می رود.

101              زبان اثر                                          

102               کشور محل نشر یا تولید

105               فیلد داده های کد شده: تک نگاشت ها: این فیلد، حاوی                                                داده های کد شده مربوط به تک نگاشت های چاپی است                                    که زبان نوشتاری داشته باشند.

106          فیلد داده های کد شده: تک نگاشت ها ویژگیهای ظاهری: حاوی داده های کد شده

مربوط به ویژگیهای ظاهری تک نگاشتها است.

 

2 (c بلوک اطلاعات توصیفی:

                 به استثنای یادداشتها و شماره های استاندارد، تمامی ناحیه های این بلوک، در ISBD موجود است.  فیلدهای زیر، برای کتاب بکار می روند:

                                    200 عنوان و نام پدیدآور

                                    205 وضعیت ویراست

                                    210 وضعیت نشر و پخش و غیره

                             211 تاریخ پیش بینی شدهٔ انتشار    

                             215 مشخصات ظاهری

                             225 فروست

 

         d) 3 بلوک یادداشتها:

            حاوی یاداشتهایی است که با بیان آزاد، توصیفهای لازم را به رکورد اضافه می کند و نقاط دستیابی یا جنبه های مختلف مشخصات ظاهری اثر یا محتوای آن را نشان می دهد.  فیلدهای زیر، برای کتاب بکار می روند:

                     300 یادداشتهای کلی

                301 یاداشتهای مربوط به شماره های شناسایی

                302 یاداشتهای کلی مربوط به اطلاعات کد شده

                303 یاداشتهای کلی مربوط به اطلاعات توصیفی

                304 یاداشتهای مربوط به عنوان و پدیدآور

                305 یاداشتهای مربوط به ویراست و تاریخچهٔ کتابشناختی اثر

                306 یاداشتهای مربوط به نشر، پخش و غیره

                307 یاداشتهای مربوط به مشخصات ظاهری

                312 یاداشتهای مربوط به عنوانهای مرتبط

                314 یاداشتهای مربوط به مسئولیت معنوی اثر

                320 یاداشتهای مربوط به کتابنامه، واژه نامه و نماهای داخل                                       اثر

                324 یاداشتهای مربوط به نسخهٔ اصلی

                327 یاداشتهای مربوط به مندرجات

                328 یاداشتهای مربوط به پایان نامه ها

                330 یاداشتهای مربوط به خلاصه یا چکیده

                333 یاداشتهای مربوط به مخاطبان

 

    e) 4 بلوک شناسه رابط:

       در ویرایش فعلی کتاب مارک، استفاده نشده است. در رابطه با این بلوک، می توان گفت فیلدهای این بلوک، برحسب نوع رکودی که ارتباط با آن برقرار می شود، نامگذاری شده اند. فیلد های این بلوک، شامل فروست، پیوست و غیره، ویراستهای دیگر، سطوخ سلسله مراتب و ... می شوند.

 

 

   f) 5 بلوک عنوانهای مرتبط:

      حاوی عنوانهایی، جز عنوان اصلی، است.  که مربوط به اثر در دست                        فهرستنویسی بوده و معمولا روی اثر ظاهر می شود. فیلدهای زیر،  برای کتاب بکار می روند:          

 

·        عنوانهای قراردادی:

        500 عنوان قراردادی: حاوی عنوان خاصی است که بوسیله کتابخانه، برگزیده می شود تا اثری را که با عنوانهای مختلف، منتشر شده است، برای مقاصد فهرستنویسی، ذیل یک عنوان واحد جمع کند.

              501         عنوان مشترک قراردادی: فقط موقعی بکار می رود که قرار باشد آثار یک نویسندهٔ پرکار، کنار هم قرار گیرند.

·        عنوانهای گوناگون:

                        510 عنوان اصلی به زبان دیگر

                        512 عنوان روی جلد

         513 عنوان صفحهٔ عنوان افزوده

        516 عنوان عطف

        517 عنوانهای گوناگون دیگر

·        سایر عنوانهای مرتبط:

        532 عنوان گسترده

        540 عنوانی که توسط فهرستنویس، افزوده می شود

       541 عنوان ترجمه شدهٔ فهرستنویس

        545 عنوان بخش (Section title): حاوی عنوان اثری است که                                      قسمتی از آن در دست فهرستنویسی است.

 

 

 

 

 g) 6 بلوک تجزیه و تحلیل موضوعی

    حاوی داده های موضوعی کلامی، و شماره رده بندی در نظام های مختلف و شامل فیلدهای زیر است:

·        سرعنوانهای موضوعی:

       600 نام شخص به منزله موضوع

      601 نام تنالگان، به منزله موضوع

       602 نام خاندان به منزله موضوع

       604 پدیدآور و عنوان به منزله موضوع

       605 عنوان به منزله موضوع

       606 موضوع (اسم عام یا عبارت اسمی عام)

       607 نام جغرافیایی به منزله موضوع

      610 اصطلاحهای موضوعی کنترل نشده: برای اصطلاحهای موضوعی                           بکار می رود که از سرعنوانهای موضوعی کنترل شده گرفته نشده باشد.

·        رده بندی:

       676 رده بندی دهدهی دیویی

       680 رده بندی کتابخانه کنگره

       686 سایر رده بندی ها

 

 

 

 

 

  h) 7 بلوک مسئولیت معنوی اثر

     شامل نامهای اشخاص و تنالگانهایی است که به نوعی مسئولیت معنوی خلق اثر را به عهده دارند و شامل فیلدهای زیر است:

 

·        نامهای اشخاص:

       700  نام شخص به منزله سرشناسه (مسئولیت معنوی درجه اول)

      701  نام شخص (مسئولیت معنوی برابر)

        702 نام شخص (مسئولیت معنوی درجه دوم)

 

·        نامهای تنالگانها و همایشها:

        710 نام تنالگان به منزله سرشناسه (مسئولیت معنوی درجه اول)

        711 نام تنالگان - (مسئولیت معنوی برابر)

        712 نام تنالگان -  (مسئولیت معنوی درجه دوم)

 

 

i) 8 بلوک ویژه کاربرد بین المللی

   حاوی فیلدهای مورد توافق بین المللی است. که در بلوکهای قبلی، یعنی بلوکهای 0 تا 7، جایی برای آنها پیش بینی نشده است.  این فیلدها، عبارتند از:

 

         801 مبدأ اصلی: مبدأ رکورد را نشان می دهد.

         830 یادداشتهای فهرستنویس: برای ثبت اطلاعات تاریخچه ای یا                                 کتابشناختی و غیره مربوط به رکورد به کار می رود.

         886 داده هایی که از فرمت مبدأ  برگردانده نشده است: حاوی                                    داده هایی است که در مارک ایران، جایی برای آنها، در نظر گرفته نشده است و در مواردی بکار می رود که سازمان، رکورد ها را از فرمت دیگری برگردان می کند.

 

 

j) 9 بلوک ویژه استفاده کتابخانه های ایران:                                                                                                                                ویژه استفاده سازمانهایی است که از مارک ایران به عنوان فرمت داخلی استفاده می کنند.  فیلدهای این بلوک، برای مبادله بین المللی مورد استفاده قرار نمی گیرد:

 

    901     کد کتابخانه: حاوی کد کتابخانه ای است که از مارک ایران به                                 عنوان فرمت داخلی و یا مبادله اطلاعات کتابشناختی استفاده  می کند. تا تدوین کد استاندارد کتابخانه های ایران، نام کامل کتابخانه، در این فیلد ذکر می شود.

        902 مشخصات ثبت

        905 شماره رف برگه

        910 اطلاعات مربوط به فهرستنویس و اپراطور

 

 

 

فیلدهای الزامی:

       فیلد های الزامی مارک ایران برای کتاب، عبارت است از:

 

001  شناسگر رکورد

                100 داده های کلی برای پردازش

101  زبان اثر

  200عنوان و نام پدیدآور (در این فیلد، تنها فیلد فرعی الزامی، فیلد فرعی $a  است که عنوان اصلی اثر را بیان می کند).

                 801 فیلد مبدأ اصلی رکورد

               

                لازم بذکر است در صورتیکه فیلدهای فوق، وارد نشوند، رکورد مورد نظر، ذخیره نخواهد شد.

 

 

            نمونهٔ یک فهرستبرگهٔ معمولی کتابخانهٔ ملی ایران، با استفاده از قواعد نشانه گذاری استاندارد بین المللی توصیف کتابشناختی (آی.  اس.  بی.  دی):

 

 

 
 
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(شکل 1)

 

 

 

 

در شکل بعدی که در زیر آمده است، چگونگی همان اطلاعات برگه، برای خوانده شده به وسیلهٔ رایانه براساس یونی مارک، نشان داده شده است:

 

توضیحات

کدها

بلوک

شماره کتابشناسی ملی

167 - 53 م

 
167 - 53 م

001

$a:       کد کشور تولید کننده اطلاعات (IR)

$b:       شماره کتابشناسی ملی ایران

##$a IR $b

020

تاریخ ورود کتاب: 19740418              

تجدید چاپ:                                   e

تاریخ چاپ این کتاب:                     1989

تاریخ چاپ اول:                            1973

مخاطبان بزرگسال هستند:                 K##

نویسه گردانی شده:                              y

استاندارد ISO   و ISIRI:  0190           

از مجموعه های اضافی استفاده نشده:   ###

الفبای عنوان فارسی است:                    fa

##$a 19470418 e 1989 1973 k## y 0190 #### fa @

100

زبان متن نوشتاری:    $a                    

کد فارسی:                         Per         

زبان اثر اصلی:          $c                   

کد انگلیسی:                                   eng

1#$a Per $c eng @

101

کشور محل نشر:                                $a

کد ایران:                          IR           

## $a IR@

102

کد تصویر:                $a            

اثر دارای تصویر است:        a         

اثر، کنفرانس، یادنامه، و حاوی نمایه نیست:

        000                                

متن ادبی و سرگذشتنامه نیست:        yy

## $a a #######00yy@

105

چاپ معمولی:                   r            

## $a r @

106

عنوان اصلی:                                   $a

سایر اطلاعات عنوانی:                          $e

نام نخستین پدیدآور:                          $f

نام سایر پدیدآوران:                  $g      

11*#  $a اصول روانشناسی $e اصول سازگاری آدمی $f نوشته نرمان ل. مان $g ترجمه و اقتباس محمود ساعتچی @

200

محل نشر:  $a                            

ناشر:  $c                                 

تاریخ نشر:                                     $d

@ 1352$d  امیرکبیر $c تهران $a ##

210

 

@مصور (بخشی رنگی)، نمودار $c 2ج. $a ##

215

 

## $a The Fundamentals of human  adjustment: عنوان اصلی @

304

 

## $a (ج. 2) 2800 ریال ؛ (ج. 1) 2500 ریال ؛ (1368: چاپ دهم) ج. 1، 2 @

305

 

## $a این کتاب در سال 1342 نیز توسط محمود صناعی ترجمه شده است @

305

 

@ واژه نامه $a ##

320

کد سیستمی است که سرعنوان موضوعی از آن اخذ می شود:                                   $2

@ 2 nli $ روانشناسی $a # 21

606

شماره دیویی:                   20 $v 150 $a

@ 20 $v 150 $a ##

676

 

@ 1352 ##6 الف 2 م $b 121BF $a ##

680

 

# 1 $a 04 $7 ba $a Munn $b Normann Leslie @

700

کد نقش (مترجم):     $4730            

# 1 $a ساعتچی $b محمود $f   1320-$4730

702

 

# 3 $a IR $b کتابخانه ملی $c 19891106 @

801

 

% @ تهران $b کتابخانه ملی $a ##

901

(شکل 2)

 

 

*(1): نشانگر 1 به معنی این است که از عنوان شناسه اضافی لازم است (ب. عنوان)

*(2): نشانگر 1 به معنی این است که از موضوع شناسه اضافی لازم است (1. روانشناسی)          

 

 

هنگامی که تک تک حوزه ها و زیرحوزه های یک رکورد کتابشناختی به روش بالا نشانه گذاری شوند، رایانه ای که برای شناسایی این نشانه ها برنامه ریزی شده است می تواند اعمال زیر را انجام دهد:

1)      هر رکورد را تحت یک یا چند سرعنوان درخواستی (سرشناسه ها یا شناسه های افزوده) چاپ و همهء مدخل ها را به هر شکل دلخواه (مثلا، فرم های مختلف برای فهرست پدیدآور، فهرست رده ای و غیره) مرتب کند.

2)      همه مدخل ها را به یک یا چند نظم دلخواه مثلا (برحسب پدیدآور یا شماره رده) مرتب کند.

3)      شکل نهایی فهرست (ها) را در قالب رسانه ای موردنیاز (ریزنگار، برگه، شکل کتابی، و غیره) تهیه نماید.

4)      با افزایش داده های جدید به بایگانی مرکزی، فهرست ها را به شکل خودکار روزآمد سازد.

5)      اطلاعات موردنیاز را از رکوردها استخراج کند.  مثلا برحسب درخواست، سیاهه ای از همه کتابهای هنر اسلامی انگلیسی قرن نوزدهم را که در بایگانی آن موجود هستند، فراهم نماید.

6)      فرمت تبادلی برای رکوردهای فهرست شده بین کتابخانه و کتابخانه (های) دیگر فراهم سازد.  این به آن معناست که رکوردها را می توان به شکل یک مارک مشترک میان کتابخانه ها مبادله کرد و کتابخانه دریافت کننده می تواند آنها را به وسیله برنامه مناسب تغییر دهد تا به شکل دلخواه درآورد.

7)      دو مورد آخر، یعنی استخراج اطلاعات موردنیاز از رکوردهای وارد شده و ساده سازی تبادل اطلاعات بین کتابخانه های مختلف، مزایایی است که در هیچ یک از نرم افزارهای کتابخانه ای غیراستاندارد، که برای رایانه ای کردن فهرستنویسی تولید شده اند، وجود ندارد.  زیرا از یک سو به طوری که در شکل 2 دیده شد، کوچک ترین جزء هر فهرستبرگه با روش نشانه گذاری مارک، به وسیله رایانه قابل خواندن می شود و از سوی دیگر ، ساختار رکورد مارک، مبتنی بر استاندارد ISO 2709  که سازمان جهانی استاندارد آن را تدوین کرده است.  این ساختار در تمامی کارک های موجود به کار گرفته شده و تبدیل مارک های مختلف به یکدیگر بسیار ساده تر از تبدیل فرمت های غیراستاندارد به یکدیگر است.


 

 

فهرست منابع:

 

1.          کوکبی، مرتضی.  " مارک "، در: دائره المعارف کتابداری/ زیرنظر فریبرز خسوری؛ سرویراستار ابراهیم افشار.  تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1385.  ج.2. ص. 1652-1655.

2.          مارک ایران/ تدوین کمیته ملی مارک.  تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 1381.  هشت، 419ص.

3.          سایت سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

4.          سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

                                   


 

 

 

 

 

 

مربوط به درس: ذخیره و بازیابی اطلاعات

 

 

نام استاد: دکتر وزیرپور کشمیری

 

 

 

تهیه کننده: سیده طرفه ابطحی نژاد مقدم

 

 

 

 

 

 

 


            

 

+ گروه کتابداری ارشد ; ۱۱:۱٦ ‎ب.ظ ; ۱٠ دی ۱۳۸٩
comment نظرات ()