کتابداران

این وبلاگ متعلق به دانشجویان کتابداری کارشناسی ارشد ورودی 89 دانشگاه تهران شمال می باشد.

کتابخانه های دیجیتالی

                                                         مقدمه

کتابخانه ها در اواخر قرن بیستم و در اوایل قرن بیست و یکم از ویژگی ها ، امکانات و ساختاری متفاوت با گذشته برخوردارشدند . این دگرگونی ها که همچنان با شتاب ادامه دارد حاصل پیشرفت ها و دستاوردهایی است که طی سالهای اخیر در حوزة فناوری اطلاعات به وقوع پیوسته و باعث شده تا مفاهیم جدیدی مانند «کتابخانه الکترونیکی»، «کتابخانه دیجیتالی» و «کتابخانه مجازی» ابداع شوند. اکنون در آستانه دوران کتابخانه های دیجیتالی هستیم. کتابخانه های دیجیتالی مظهر تاثیرمتقابل افراد  سازمانها و فناوری اند و شامل مجموعه های گوناگونی از اطلاعات برای کاربران مختلف بوده و از هرنوع ابزار ورود اطلاعات ونرم افزارهای مناسب برای سازماندهی اطلاعات ودر دسترس قراردادن آنها  بر روی شبکه استفاده می کنند بنابراین نوید بخش دستیابی به اطلاعات بیشتر ، سریعتر،کاهش هزینه ها و قابلیت استفاده چند منظوره اند.

نسل بندی کتابخانه ها

 به طور کلی کتابخانه ها از لحاظ ساختاری به پنج دسته اصلی و در واقع به پنج نسل طبقه بندی می شوند.
نسل اول : کتابخانه های سنتی           Traditional libraries
در این کتابخانه ها همه متون و مواد آموزشی و تحقیقی به صورت نسخه های چاپی و یا خطی در قرون گذشته بوده و انواع خدمات کتابداری به صورت دستی و توسط کتابدار انجام می شد
.
نسل دوم : کتابخانه های خودکار          Automated libraries
در این کتابخانه ها  از نظر نوع و ساختار کتاب ها و مواد آموزشی تفاوت چندانی با نسل اول وجود ندارد. در این نسل نیز کتاب ها و دیگر مواد به صورت نسخه های چاپی نگهداری می شدند. هر چند ممکن است  منابعی نیز به صورت نوار کاست ، فیلم ، ویدئو ، میکروفیلم وجود داشته باشد ولی خدمات کتابداری از قبیل فهرست نویسی و امانت بین کتابخانه ای طریق ماشین انجام می شد.
نسل سوم : کتابخانه های الکترونیکی        Electronic libraries
در این کتابخانه ها  مواد آموزشی عمدتا به صورت الکترونیکی وجود دارند.البته منابع چاپی نیز در کنار منابع الکترونیکی وجود دارد اما خدمات کتابخانه ای بیشتر به صورت الکترونیکی یعنی در قالب لوح های فشرده یا دستیابی از طریق اینترنت انجام می شود.

نسل چهارم : کتابخانه های دیجیتال            Digital libraries
این کتابخانه ها  موسسات یا سازمان هایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارائه خدمات کتابخانه ای را با استفاده از شبکه های پرسرعت مهیا می سازند.

نسل پنجم : کتابخانه های مجازی  Virtual libraries          
کتابخانه های مجازی کتابخانه های بدون دیوار هستند و همه خدمات کتابخانه ای نیز در آنها فقط از طریق وب انجام می پذیرد. منابع این نوع کتابخانه ها  از نوع کتاب های الکترونیکی بر روی شبکه است و محیط کاری نیز  محیط شبکه های رایانه ای بسیار سریع از نوع شبکه های ماهواره ای یا فیبر نوری است.                                                                                                                     سیر تحول کتابخانه های دیجیتالی 
1945:ونیور بوش در مقاله ای با عنوان "As we may think"  در مورد ظرفیت های بالقوه گردآوری ، ذخیره ، کشف و بازیابی اطلاعات پیشنهاداتی ارائه داد و درباره ایجاد کتابخانه های دیجیتالی و مزایای فناوری و اینکه چطور باید در فواصل زمانی معین در آینده به کار گرفته شوند بحث کرده است.

1950 :جس شرا و جیمز دبلیو پری شروع به انجام مطالعاتی در زمینه بازیابی خودکار اطلاعات کردندکه ازاین طریق ارتباط میان رایانه ها وکتابخانه ها شکل گرفت.

1960 :لایک لایدر در مورد تاثیر ورود اطلاعات دیجیتال در کتابخانه ها در کتابی تحت عنوان ((کتابخانه های آینده)) به بحث پرداخت.

1969: توسعه عملی کتابخانه های دیجیتال با پروژه آرپانت در وزارت دفاع آمریکا شکل گرفت.
1970 :رایانه های شخصی وارد بازار شدندکه کتابخانه ها اولین مشتریان آنها بودند.پس ازآن همگام با توسعه اینترنت تلاش هایی در جهت دیجیتال سازی کتابخانه ها انجام گرفت از جمله پروژه گوتنبرگ که در سال 1971 با هدف تبدیل کتاب های چاپی با متن اسکی آغاز شد و تا امروز ادامه دارد.
1980: علم اطلاع رسانی یشرفت کرد طوری که سیستم های پیچیده ذخیره و بازیابی اطلاعات، استفاده از سیستم های دیجیتالی برای فهرست نویسی و استفاده از روش های جدید برای اشتراک رکورد های کتابشناختی توسعه یافتند.
1990 :با گسترش کتابخانه های دیجیتالی و ایجاد تفاهم نامه هایی برای انتقال داده ها و جستجو همراه بود. از جمله این تفاهم نامه ها گوفر بود که  در سال1991 آغاز به کار کرد.

1993به بعد: وب گسترده جهانی پا به عرصه وجود گذاشت و این روند همچنان در حال پیشرفت وتکامل است و امروزه شاهد ظهور کتابخانه های دیجیتالی در اقصی نقاط جهان هستیم

تعاریف و دیدگاهها

کتابخانه های دیجیتالی به مثابه هسته مرکزی فعالیت بسیاری ازحوزه های پژوهشی مختلف مطرح اند وپژوهشگران این حوزه نظرات مختلفی برای توصیف آن دارند که از آن جمله به موارد زیر می توان اشاره کرد:

 - از دیدگاه بازیابی اطلاعات، کتابخانه دیجیتالی بانک اطلاعاتی در طیف گسترده است .
 -  از دیدگاه افرادی که روی فناوری ابرمتن کار می کنند  کتابخانه دیجیتالی کاربردی اختصاصی از روش های ابرمتنی است .
 -  از دیدگاه علم کتابداری کتابخانه دیجیتالی گامی دیگر در ادامه راه خودکار سازی کتابخانه هاست که از حدود 25 سال پیش آغاز شده است.  از اینرو تعریف کاربردی برای کتابداران این است که کتابخانه دیجیتالی،کتابخانه ای است با همان اهداف و وظایف کتابخانه سنتی که توسعه و مدیریت مجموعه ، تحلیل محتوا ، نمایه سازی ، سرویس دهی ، خدمات مرجع و حفاظت را در دستور کار خود دارد با این تفا وت که از بعد دیجیتالی به آن نگریسته می شود که شامل مجموعه های گوناگونی از اطلاعات برای کاربران مختلفند واز هرنوع ابزار ورود اطلاعات ونرم افزارهای مناسب برای سازما ندهی اطلاعات و در دسترس قراردادن آنها بر روی شبکه استفاده می کنند.

آرمز کتابخانه دیجیتالی را مجموعه ای مدیریت یافته از اطلاعات همراه باخدمات مربوطه که در آن اطلاعات درقالب های دیجیتالی ذخیره گردیده و از طریق شبکه قابل دسترس است تعریف کرده است.

                                          اهداف کتابخانه های دیجیتالی

       -  تسریع در توسعه نظام مند ابزارهایی برای ذخیره سازی و سازماندهی اطلاعات و دانش به شکل دیجیتال

       -  تشویق تلاشهای مشترک برای سرمایه گذاری صحیح در منابع تحقیقاتی و شبکه های رایانه ای و ارتباطی

        - تقویت ارتباطات ومشارکت میان نهادهای ذینفع در مقوله های آموزش، پژوهش وتجارت

-         تعمیم و  ترویج دانش در بخش های مهم و راهبردی

-         ارائه فرصتهای آموزشی دائمی برای تمامی افراد

ضرورت وجودی کتابخانه های دیجیتالی


از جمله دلایل اساسی این است که این کتابخانه ها امکان مبادله اطلاعات را در سطحی بهتر از گذشته فراهم می آورند. با اینکه کتابخانه های سنتی هنوز به عنوان پایه های فرهنگی جامعه محسوب می شوند اما پاسخگوی نیازهای فعلی نیستند.از جمله ضرورت وجودی کتابخانه های دیجیتالی:

1- اطلاعات همیشه در دسترس اند 2- از امکانات رایانه ای برای جستجو و دریافت اطلاعات استفاده می شود.
3
- استفاده همزمان از یک منبع توسط افراد بی شمار4- سهولت روزآمد نگه داشتن اطلاعات5- ارائه اشکال جدید اطلاعات ممکن می شود.6- هزینه کتابخانه های دیجیتالی هر روز در حال کاهش است.

 مشخصه ها و ویژگی های کتابخانه های دیجیتالی
 -
یک کتابخانه دیجیتال مجموعه ای از اطلاعات سازماندهی شده درقالب دیجیتالی است.
 -
اطلا عات دیجیتال باید مبتنی بر اصول مجموعه سازی گردآوری یا تولید شده باشند.
 -
اطلا عات دیجیتال باید به صورت منسجم و مناسبی نظیر دیگر منابع اطلاعاتی در کتابخانه ها توسط استفاده کنندگان قابل  دسترس و بازیابی باشند.
-
اطلا عات دیجیتال باید در مدت زمان طولانی به مثابه منابع اطلاعاتی پایدار قابل دسترس باشند.
  -
در کتابخانه های دیجیتال  ارتباط مستقیم و رودر رو میان کتابدار و کاربر وجود ندارد.
-
 در این کتابخانه ها چندین کاربر در آن واحد از یک منبع خاص استفاده می نمایند.
                                       اجزاء کتابخانه های دیجیتالی

1- نرم افزار واسط : ابزاری است که کاربر به واسطه آن با کتابخانه ارتباط پیدا می کند.

2- زیر ساختهای فن آورانه یا همان استفاده از تکنولوژی های نوین شبکه ها و رایانه ها

3- محتوا یا منابع موجود در کتابخانه که همان داده ها و ابر داده ها می باشند . داده ها مواد دیجیتالی و ابرداده ها پیوند هایی هستند که:
-
دستیابی به پایگاه های اطلاعاتی
  -
دستیابی به فهرست کتابخانه های الکترونیکی
 -
دستیابی به منابع تمام متن
-
دستیابی به مجلات الکترونیکی
 -
دستیابی به وب سایت های مرتبط را برقرار می کنند.


 وظایف کتابداران کتابخانه های دیجیتالی

-اداره کتابخانه های دیجیتالی
-
سازماندهی دانش و اطلاعات دیجیتالی
 -
نشر اطلاعات دیجیتالی که به صورت رایانه ای نگهداری می شود
-
ارائه خدمات مرجع دیجیتالی و خدمات اطلاع رسانی الکترونیک
-
پرداختن به وظیفه دیجیتالی کردن  فرآیند ذخیره سازی دیجیتالی و حفاظت دیجیتالی
-
ایجاد امکان دسترسی و بازیابی به دانش دیجیتالی
 -
فهرست و طبقه بندی اسناد و دانش دیجیتالی
 -
حمایت از حق مولف الکترونیکی


                                      مشکلات کتابخانه های دیجیتالی 

1- عدم وضوح قوانین مربوط به حق مولف
 2-  نبود روابط عاطفی میان کاربر و کتابخانه
3- استاندارد نبودن نظام های ارتباطی
4- عدم هماهنگی ما بین متخصصان رایانه و کتابداری و اطلاع رسانی
5- برخوردهای مقطعی و سطحی مدیران موسسات
6- عدم توجه به استانداردهای مورد نیاز
7- هزینه نسبتا بالای ایجاد
 8-  لزوم داشتن مهارت جستجو و بازیابی اطلاعات
9- موانع مالی
10- حفاظت از منابع اطلاعاتی موجود
                                       معرفی چند کتابخانه دیجیتالی

    1-  کتابخانه دیجیتالی دید                      http://www.did.ir

کتابخانه‌ دیجیتالی مبتنی بر وب در حوزه تخصصی «امور بین‌الملل و علوم سیاسی» است و به گردآوری و سازماندهی انواع مدارکی که دارای اطلاعات مفید در زمینه امور بین‌الملل و علوم سیاسی می‌باشند می‌پردازد. بالغ بر ۲۲ نوع مدرک از قبیل کتاب، مقاله، تحلیل خبری، تحقیق و پژوهش، توصیف شخصیت‌ها، سازمان‌ها و مراکز، گزارش، پایان‌نامه، مصاحبه، نقشه، نقد و بررسی و همایش توسط کتابخانه دیجیتالی «دید» ارائه می‌شود. این کتابخانه امکانات جستجو برای کاربر را با انتخاب «کل عبارت»، «هر کدام» یا «هیچکدام» از عملگرهای بولی فراهم کرده است. نتایج بازیابی‌شده براساس میزان مرتبط بودن منابع رتبهبندی می‌شوند. در این کتابخانه امکان جستجو و مرور چکیده منابع وجود دارد ولی برای مشاهده متن کامل باید عضو کتابخانه بود. اطلاعات داده ‌شده در صفحه چکیده عبارت‌اند از: عنوان، منبع، تاریخ، نویسنده، کد بازیابی، چکیده، موضوع، زبان مدرک، نوع مدرک، شاخه‌های مرتبط .

2- کتابخانه دیجیتالی تبیان       http://www.tebyan.net
مؤسسه فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان وابسته به سازمان تبلیغات اسلامی است.اکنون بالغ بر 5253 کتاب و 119 مقاله در کتابخانه دیجیتالی تبیان موجود است که از این تعداد سهم کتابخانه فارسی 1938، کتابخانه عربی 1957 و کتابخانه انگلیسی 1239 عنوان میباشد. امکانات جستجوی این کتابخانه به کاربر امکان میدهد در قسمت «فهرست‌ها» یا «متن کتاب‌ها» یا هر دوی آنهابه جستجو بپردازد. امکان جستجو بر اساس نام نویسنده و عنوان کتاب نیز وجود دارد. همچنین امکان انتخاب تمامی موضوعات یا موضوعی خاص برای انجام جستجو نیز پیشبینی شده. اطلاعاتی درباره امکان استفاده از عملگرهای بولی، کوتاهسازی واژه و امکانات دیگر در اختیار نیست. با کمک سیاهه الفبایی و موضوعی موجود در این کتابخانه دیجیتالی کاربر می‌تواند اقدام به انتخاب و مرور منابع نماید. سیاهه الفبایی بر اساس عناوین کتاب‌ها و سیاهه موضوعی در 22 موضوع اصلی تنظیم شده است.نتایج بازیابی‌شده ضمن ارائه اطلاعات مختصر کتابشناختی، قسمتی از جمله‌ای را که واژه مورد نظر در آن است همراه با شماره صفحات مورد نظر نمایش میدهد .

ب-کتابخانه های دیجیتالی خارجی:

1-طرح گوتنبرگ:

 پروژهٔ گوتنبرگ اولین کتابخانه دیجیتالی است که در سال۱۹۷۱ توسط مایکل هارت با هدف تبدیل نسخه‌های خطی و چاپی به دیجیتال راه اندازی شد .دارای 30هزار عنوان کتاب  الکترونیکی که تاریخ حق مولف آنها به پایان رسیده است میباشدکه به صورت رایگان در اختیار کاربران قرار میگیرد و تا کنون ادامه دارد .

2- کتابخانه دیجیتالی آمریکن مموری           www.memory.loc.gov

این طرح  از سوی کتابخانه کنگره در حال اجرا است که شامل دیجیتال سازی صدها هزار منبع تاریخی و فرهنگی از مجموعه کتابخانه کنگره آمریکا می باشد. دارای مجموعه‌هایی است که کاربران با مراجعه به هریک از این مجموعه‌ها یا ‌در کل مجموعه‌ها می توانند  به جستجو بپردازند. با جستجو در کل مجموعه‌ها واژه یا واژه‌های مورد نظر در اطلاعات کتابشناختی و در موارد معدودی در متن جستجو می‌شوند. ترتیب واژه‌ها در دامنه نتایج جستجو تأثیری نخواهد داشت ولی در نمایش نتایج بازیابی‌شده مؤثر خواهد بود.  در قسمت جستجوی کتابشناختی می‌توان جستجوی ترکیبی یا عبارتی انجام داد. فیلدهای پیش‌بینی‌شده عبارت‌اند از: پدیدآور، عنوان، موضوع، و شماره بازیابی. نتایج بازیابی‌شده بر اساس  میزان مرتبط بودن، تکرارپذیری بیشتر واژه‌ها و نزدیک‌بودن واژه‌های جستجو به یکدیگر مرتب‌سازی می‌شوند.

3- کتابخانه دیجیتالی کالیفرنیا        http://www.cdlib.org
کتابخانه دیجیتالی کالیفرنیا دارای سه بخش مجموعه ها ، تصاویر و متون است.موتور جستجوی کتابخانه دیجیتالی کالیفرنیا اطلاعات توصیفی مانند عنوان ، پدیدآور منابع پیوسته آنلاین را جستجو می کنددر قسمت eScholarship Editions (که همان کتاب‌های متن کامل است) امکان جستجوی ساده و پیشرفته وجود دارد. در قسمت جستجوی پیشرفته می‌توان مرتب‌سازی منابع بازیابی‌شده را بر حسب عنوان یا میزان مرتبط‌بودن منابع تعیین کرد .

 

ازدیگر کتابخانه‌های دیجیتالی خارج از کشور می‌توان به طرح بین‌المللی دان‌ هونگ، کتابخانه دیجیتالی دانشگاه استانفورد،کتابخانه دیجیتالی نیوزلند، کتابخانه اسکندریه و کتابخانه ملی مجلس ژاپن اشاره داشت.

                                                            مقایسه کتابخانه های دیجیتالی بررسی شده

کتابخانه‌های دیجیتالی

دید

 

تبیان          

 

Americam memory 

 

California

 

ویژگی‌های جستجو

 

جستجوی ساده

 

        دارد

        دارد

        دارد

        دارد

جستجوی پیشرفته

 

        ندارد

        دارد

        دارد

        دارد

جستجوی عبارت

 

  دارد (کل عبارت)

        ندارد

         ندارد

در برخی از مجموعه ها

مجاوریابی

 

        ندارد

       ندارد

         دارد

         ندارد

کوتاهسازی واژه

 

        ندارد

    ذکر نشده

  به طور خو دکار

          ندارد

عملگرهای بولی

 

دارد( هرکدام ، هیچکدام)

       ندارد

        دارد

  فقط در آخر واژه

جستجوی فیلدی

 

       ندارد

 پدیدآور، عنوان

 

         دارد

         دارد

امکان مرور نمایه

 

     ندارد

  عنوان، موضوع

 

دارد

   پدیدآور، عنوان

 

رتبهبندی نتایج

 

       دارد

     ندارد

موضوع، عنوان و پدید آور

 

       دارد

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تفاوت کتابخانه دیجیتالی با مجازی والکترونیکی

      کتابخانه

 

الکترونیکی

دیجیتالی

مجازی

1

دارای منابع چاپی وغیر چاپی(لوح فشرده)

دارای منابع چاپی وغیر چاپی(دیجیتالی )

فاقد منابع چاپی وغیر چاپی

2

دارای ساختمان و تجهیزات کتابخانه ای وحضور فیزیکی پررنگ

دارای ساختمان و تجهیزات کتابخانه ای وحضور فیزیکی کم رنگ

فاقد ساختمان و تجهیزات کتابخانه ای و حضور فیزیکی

3

مراجعه کاربر به کتابخانه

از راه دور و شبکه

از راه دور و شبکه های ارتباطی گسترده

4

دسترسی به منابع خود ومنابع  سایر مجموعه ها

دسترسی به مجمو عه ای خاص در یک محل  ومنابع سایر مجموعه ها

مرکز ارجاعی پیوسته بین سایتها و آدرس های اینترنتی

5

ارائه خدمات هم خودکار و هم دیجیتالی (محلی)

خودکار و دیجیتالی

دیجیتالی و شبکه ای

6

کتابدار (واسط بین منابع اطلاعاتی و کاربران)

کتابدار(آموزشی و مشاوره ای)

فاقد کتابدار

7

می تواند یک کتابخانه مجازی باشد

می تواند یک کتابخانه مجازی باشد

می تواندچندین کتابخانه الکترونیکی در یک شبکه دیجیتالی باشد

 

 

 

                                              منابع:

·        آرمز ، ویلیام."کتابخانه های دیجیتال".ترجمه زهیرحیاتی ؛ هاجر ستوده.تهران : کتابدار ، 1380.

·        نوروزی ،یعقوب و مهدی علیپور حافظی (1380).کتابخانه های دیجیتالی ،فصلنامه کتاب،شماره 48.ص84-104

·        مهدیان ، کاوه(1379).« طراحی کتابخانه رقمی دانشگاه امیر کبیر مبتنی بر عاملها». پایاننامه کارشناسی ارشد کامپیوتر نرم افزار، دانشگاه امیر کبیر

·        نبوی ، فاطمه."گفتارهایی در باب کتابخانه دیجیتالی".تهران : کتابدار ،‌ 1387.

·         نوروزی ، یعقوب."کتابداران کتابخانه های دیجیتالی".فصلنامه کتاب :ش 56.ص 77.

·        نبوی،فاطمه«ارزیابی قابلیت‌های جستجو درکتابخانه‌های دیجیتالی».فصلنامه علوم و فناوری اطلاعات،شماره 3،دوره21،بهار 1385،ص.101-73

·        علی پور حافظی ، مهدی ؛ مطلبی ، داریوش."مجموعه مقالات همایش های انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران".ج2.کتابخانه های دیجیتالی : مفاهیم و جنبه های فنی-اجرایی.تهران : انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران ، 1382.

·        Barker,Philip (1996)«Electronic libraries of the future«.Encyclopedia of library and information science,V.59,1996,52-119

·        Bush,Vannevar(1945)»As we may think».Athlantic  Moountly,176,No.1 (1945):101-108

·        Clevelnd,Gray (1998) Digital Libraries:Definitions, Issuees and challenges,on line.Available:http://www.ifla.org/vi/5/op/udyop8/udtio8htm

·        Digital libraries:Their emergence,use and problems.1998on line.available:http://home.heo.rr.com/mckibben/paper-digital-libraries.htm



 



 

 نسیم سلحشور

+ گروه کتابداری ارشد ; ۱٠:٤۱ ‎ب.ظ ; ۱٤ دی ۱۳۸٩
comment نظرات ()